‘Ben çok sosyal bir insanım.’

‘Yeni şeyler denemek beni korkutuyor.’

‘Grup içinde geri planda kalıyorum.’

Birçok insan kendini anlatırken bu tarz cümleler kullanmaya meyillidir. Bu cümleler kişiliğimize dair ipuçları taşır.

Peki kişilik dediğimiz şey bu kadar karmaşıkken, birkaç temel boyutla açıklanabilir mi?

Psikolojinin en kabul gören yaklaşımlarından biri olan Big Five Kişilik modeli, bu soruya net bir ‘evet’ cevabı veriyor.

Big Five kişilik modeli 5 farklı temel özellik barındırır. İnsanları sınıflandırmaz, etiketlemez. Buradaki mesele bu özellikler bizde ‘var’ ya da ‘yok’ değil; biz bu özellikleri ‘ne kadar’ taşıyoruz sorusudur.

1- Dışadönüklülük (Extraversion): Sıcakkanlılık, enerjik, sosyallik ile ilgilidir. Dışadönük kişiler arkadaş ortamlarında canlanır, konuşmaktan zevk alır. Düşük düzeyde dışadönüklülük içe dönüklük anlamına gelmez; bu kişiler kalabalıktan ziyade yalnız başlarına veya küçük gruplarda daha rahat ederler. Sessizliği tercih etmeleri bir eksiklik değildir, farklı bir sosyalleşme biçimi olarak görmek gerekir.

2- Uyumluluk (Agreeableness): İşbirlikçi, yumuşak başlılık ve empati bu boyutun temel özelliğidir. Uyumluluğu yüksek olan kişiler başkalarının duygularını önemser, genelde çatışmalarda yer almazlar. Düşük uyumluluk gösteren kişiler ise zaman zaman rekabetçi, sorgulayıcı olabilir. Bu durum özellikle hak savunuculuk ve eleştirel düşünme potansiyeli barındırır, çoğu zaman yararlı olabilir.

3- Vicdanlılık (Conscientiousness): Başarı odaklı, harekete geçmeden önce düşünen ve disiplinli kişilerdir. Akademik ve mesleki başarıyla en güçlü ilişkisi olan kişilik özelliği budur. Çok yüksek düzeyde sorumluluk ve disiplin, esnekliğin azalmasına ve kişinin kendine acımaz davranmasına sebep olabilir. Burada önemli olan ‘denge’ dir.

4- Duygusal denge/nevrotiklik (Neuroticism): Bu boyut, stres ve kaygı ile nasıl başa çıktığımızı anlatır. Yüksek nevrotiklik duygusal dalgalanmalar, çabuk öfkelenme/etkilenme ile ilişkilidir. Düşük nevrotiklik ise daha dayanıklı, sakin ve dengeli bir ruh halidir.

5- Açıklık (Openness): Yeni deneyime açıklık, maceracı ve yaratıcı kişilerdir. Yeni zorlukların da üstesinden gelebilme yetkisine sahiptirler. Düşük düzeyde açıklık gösteren kişiler, değişimden ve yenilikten pek hoşlanmazlar. Geleneksel ve alışılmış olanı tercih edebilirler.

Big Five’ın en güzel yanı şudur: bize nasıl olmamız gerektiğini söylemez. Nasıl biri olduğumuzu açıklar.

Kendimizi tanımak iş ve sosyal hayatımızda bize çok yardımcı olur, bazı durumlarda neden parladığımızı ve bazı durumlarda neden kırılgan olduğumuzun cevabını verir.

Belki de en önemlisi başkalarına bakarken daha az yargılayıcı, kendimize bakarken daha şefkatli olmamıza kapı aralar.

Unutmayalım ki kişilik bir kader değil, kendimizi anlamak için güçlü bir anahtardır.

Zehra Durmuş