Domaniç nahiyesinden başka Yenice’ye bağlı köylerin hane sayıları ve nüfusları da verilmiştir. Nahiyeye bağlı üç köy (Kadimi, Ede Bey, Haraç) vardır. Toplam 1200 hane olup, 704 Müslüman hanedir. 267 Müslüman erkek, 338 Müslüman kadın, 3048 Ermeni erkek, 2923 Ermeni kadın vardı. Nahiyede 2 camii, 3 kilise, 3 han, 3 hamam, 40 dükkân, 8 ipek fabrikası, 10 su değirmeni, 48’er erkek ve kız talebenin öğrenim gördüğü 2 sıbyan mektebi, 467 erkek, 222 kız öğrenci olmak üzere 689 mevcutlu 4 Ermeni mektebi yer almaktaydı.
Nahiye merkezi olan Yenice köyünde 3 Ermeni 1 Müslüman olmak üzere 4 mahalle vardı. Köyde 703 hanede 4452 nüfus yaşamaktaydı27. Aynı yıl (1898) itibariyle kazadaki iki Ermeni mekteplerinin ruhsatları, aynı zamanda kurucusu diyebileceğimiz Partogomyos, diğeri de Artin Efendiler adına alınmıştı. İnegöl’de bir rüştiye mevcut olup 61 öğrencisi vardı. Rüştiyede 3 muallim görev yapıyordu.
Kasabadaki iptidai mekteplerin (Numune-i Terakki, Burhan) ikişer muallimi vardı. Kazaya bağlı iki (Domaniç ve Yenice) nahiye mevcuttu. Kazada Ticaret ve Sanayi Odasının varlığı da dikkate değerdir29. XX. yüzyılın başında (1900) milliyet ve mezhep esasına göre kadın-erkek ayrımı yapılmayan nüfus istatistikleri yer almaktadır. Buna göre kazada 32884 Müslüman, 2029 Rum, 19057 Ermeni, 18 Protestan olup, toplam nüfus 36888’dir. Burada daha önce belirtilmeyen Rum nüfus söz konusudur. Bu sayıda bir nüfusun yer alması dikkat çekici olup, bir karşılaştırma yapılarak daha sonraki yıllarda bu sayıda bir nüfus mevcut olmadığından bunun yazım hatası olduğu düşünülebilir.
Belediyenin yüzyılın son yılı itibariyle de gelişmiş bir teşkilat olarak kayıtlarda yer aldığı anlaşılmaktadır. Bunun dışında idari taksimat anlamında bir değişiklik kayıtlara yansımamıştır.
Bu yılda (1900) 46136 Müslüman, 6167 Ermeni, 175 Protestan nüfus yer almaktadır. Bir önceki yıla Müslüman nüfusta belirgin bir atış görülmektedir. Yaklaşık 14000 kişilik bu artışın kazaya gelen göçmenlerin iskân edilmesiyle gerçekleştiği, bunun bir doğum artışıyla meydana gelemeyeceği anlaşılmaktadır.
Yüzyılın ilk yıllarında rüştiye mektebinin öğretmen sayısı yazı mualliminin ilavesiyle dörde çıkarılmıştır. İptidai mekteplerin muallim sayılarında bir değişikliğe gidilmemiş, ikişer muallimle öğretime devam etmişlerdir. İki Ermeni mektebi faaliyetlerini sürdürmektedirler33. Bu yıla ait bilgilerde nüfus konusunda bazı değişik veriler görülmektedir. Müslüman nüfusun 45231 olması, Ermeni nüfusun yazım hatasıyla Rum olarak 6142 gösterilmesi, Katoliklerin 98, Protestanların 201 yazılması bu defterde yer alan bazı değişiklikler anlamında söylenebilir.
1901 yılının bilgilerinde idari taksimat bakımından bir değişiklik görülmemektedir. Nüfus bilgileri de önceki yılın bilgilerinin tekrarıdır. Kazanın hane sayısı 11268 olup, Ermenilerin Rum nüfus şeklindeki yanlışlığı bu yıla ait salnamede de yer almıştır35. 1903 yılında Numune Mektebinin öğretmen kadrosu tekrar dörde çıkarılmış, Burhan Mektebi ise iki öğretmenle öğrenime devam etmiştir.
Portogomyos Efendi adına ruhsat alınan rüştiye mektebinde 250 erkek öğrenci, Artin Efendi mektebinde 45 erkek, 15 kız öğrenci öğrenim görüyordu. Her iki mektebin ruhsatı 31 Mart 1313 (12 Nisan 1897) tarihlidir.
Birinci mektep 1301 (1883-1884), ikincisi de 1303 (1885-1886)’de öğretime başlamıştı. Her iki okul da ruhsat tarihinden çok önce eğitim-öğretim faaliyeti ile ilgilenmeye başlamıştır.
Bu yıla ait nüfus dağılımında belirgin bir değişiklik görülmeyip kazanın toplam nüfusu 51645’tir38. 1904 yılına ait bilgide Kaymakam Mehmet Ali Efendi olup, idari taksimatında bir değişiklik yoktur. (DEVAM EDECEK)
Doç. Dr. Mehmet KAYA
Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, [email protected]
Uluslararası İnegöl Tarihi ve Kültürü Sempozyumu-1
