XIX yüzyılın son on yılına girilirken (1889) Hüdavendigar vilayetine dair kapsamlı demografik bilgilere ulaşmak mümkündür.
XIX yüzyılın son on yılına girilirken (1889) Hüdavendigar vilayetine dair kapsamlı demografik bilgilere ulaşmak mümkündür. Bu anlamda Ertuğrul sancağına bağlı kazalar (Bilecik, Söğüt, İnegöl, Yenişehir) içinde alan İnegöl’e dair daha somut veriler bulunmaktadır. İnegöl kazasında 17712 erkek, 16725 kadın nüfus bulunmakta idi.
Nüfusun toplamı 34437 idi. Bunun yanında kazaya dair diğer bilgilerde 4 mahalle, 7337 hane, 90 camii, 4 kilise, 3 medrese, 8 han, 341 dükkân, 146 oda, 90 mektep, 4 hamam, 155 bahçe ve arsa, 7 çeşitli bina kaydı yer almaktadır. 1831 nüfus sayımından sonra mezhep ve milliyet yanında, erkek-kadınayrımı bakımından 1882-93 sayımı dikkate değer bir nitelik taşımaktadır. Bu sayımda Bursa vilayetinin Ertuğrul sancağına bağlı kaza durumunda idi.
Görüldüğü üzere kazada bu sayıma göre Rum nüfus bulunmamaktadır. Müslümanlardan sonra 5500’e yakın bir Ermeni nüfus yer almaktadır. Yine bu yıla idari taksimatta İnegöl kazası Domaniç ve Yenice nahiyelerinden meydana geliyordu.
Eğitim alanında da bazı bilgiler edinebilmektedir. Erkek öğrencilere eğitim veren mektep varken, kız öğrencilere ait mektep sayısı verilmemiştir. Bir kısım mekteplerde kız ve erkek öğrencilerin birlikte öğrenim gördüğü unutulmamalıdır. Bu mekteplerde 2884 erkek, 2809 kız öğrencinin çeşitli düzeylerde öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır. Yine bu sayımda İnegöl kazasına ait bilgiler kapsamlı bir şekilde salname kayıtlarında bulunmaktadır. Buna göre İnegöl kasabası ve köyleri ile ilgiler tabloda sunulmuştur.
Tabloda Yenice nahiyesinde var olan 47’şer Katolik erkek ve kadın, 85 Protestan erkek ve 89 Protestan kadın nüfusu gösterilmemiş olup toplama bu sayılar da dâhildir. Sonraki yıla ait bilgilerde kaza nüfus toplamı verilmiş olup, belirgin bir artma ya da azalma görülmemektedir. Nüfusun mezheplere göre dağılımı da yapılmıştır23. 1882-83/92 sayımı sonrasına (1896) ait verilere göre İnegöl kazasında:
Tabloda yer alan sayılar incelendiğinde nüfusun artış ve azalmasında belirgin bir fark görülmemektedir. Nüfusun tabii seyrinde bir artış gösterdiği anlaşılmaktadır. Kazanın idari taksimatında bir değişme olmadığı, görevliler bakımından da kaza statüsünün gerektirdiği şartları sürdürdüğü görülmektedir. Bu yıla ait (1897) yıla ait nüfus verilerinde belirgin bir farklılık görülmemektedir.
Salname kayıtlarında daha kapsamlı bilgilere H.1316 (1897) yılında rastlanmaktadır. Buradaki bilgilerde İnegöl kasabası ve nahiyeler için ayrıntılı nüfus verileri yer almaktadır. Bu anlamda İnegöl kasabasında 2111 hanede 4085 erkek, 4034 nüfus yaşamaktaydı. Kasabada 10 camii, 1 medrese, 1 kütüphane,1 tekke, 3 hamam, 9 han, 8 kahvehane, 11 mağaza, 501 dükkân, 3 değirmen, 2 yağhane, 15 debbağhane, 10 böcekhane, 13 fırın, 1 hükümet konağı, 1 rüştiye, 2 iptidai mektep yer almaktadır. Kasabaya bağlı köylerin hane ve nüfusları da belirtilmiştir.
Doç. Dr. Mehmet KAYA
Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, [email protected]
Uluslararası İnegöl Tarihi ve Kültürü Sempozyumu-1
