Bildirinin konusunu, 19. yüzyılda İnegöl, köylerini ve yakın çevresini ziyaret eden Alman seyyahlar ve bunların bölge hakkında verdikleri bilgiler oluşturmaktadır.

Konu kronolojik olarak ele alınırsa, İnegöl ve çevresi hakkındaki en erken bilgiler Rus coğrafyacı Peter von Tschihatscheff tarafından 1849 yılında derlenmiştir.

Bu bilgiler 1867 yılında Alman coğrafyacı ve kartograf HeinrichKiepert tarafından kitap halinde yayınlanmıştır. Bu kitaba göre, Tschihatscheff 22-23 Mayıs 1849 tarihlerinde Hamamlı Çayı vadisi, Mursal, Hamamlı, Çitli ve Kurşunlu köylerini ve İnegöl’ü (yayındaki yazılış şekli Ainegöl) ziyaret etmiştir.

Buradaki tabloda seyyah Tschihatcheff’in hangi gün, saat kaçta, nereye ulaştığını ve ziyaret ettiği yerin denizden yüksekliği verilmiştir.

Heinrich Kiepert’in diğer bir çalışması ise 1854 yılında yayınlanan “Memoirüberdie Construction der Kartevon Kleinasien” isimli kitaptır.

Bu kitapta, daha önce Anadolu’yu dolaşan İngiliz ve Fransız seyyahların verdikleri bilgilere göre şehirlerin hane sayıları ve nüfuslar tabela şeklinde yayınlamıştır.

Bu tabelalardan birisinde İnegöl’ün (yayındaki yazılış şekli Ajnehgöl) hane sayısı ve nüfusu, şehri 1830 yılında ziyaret eden Keppel’e göre 300 hane ve 1500 nüfus; 1835 yılında ziyaret eden Wrotschenko’ya göre ise 600 hane ve 3000 nüfus olarak verilmektedir.

Arkeolog Carl Humann ve Otto Puchstein,1882 yılı yazında Berlin Kraliyet Bilimler Akademisinin görevlendirmesiyle İstanbul’dan Ankara’ya yolculuk ederler.

Humann ve Puchsteinbu seyahat esnasında 20-25 Haziran 1882 tarihlerinde İnegöl ve bazı köylerini de ziyaret etmişlerdir.

Bu seyahatin

sonuçları 1890 yılında Alman coğrafyacı Heinrich Kiepert’in haritalarıyla beraber “Reisen in Kleinasien und Nordsyrien” isimli eserde yayınlanmıştır.

Humann ve Puchstein öncelikle İnegöl isminin kökeni üzerinde durarak şu olasılıkları saymaktadırlar:

Bu ad “İğnegöl” (Almanca: Nadelsee)’den ziyade “İnek-göl” şeklinden (bu yazılışta “k” ve “g” harfleri birbirine geçmiş) gelmiş olmalıdır.

Humann, İnegöl civarındaki Çamurlu kanallarda çok sayıda inek görür ve bu İhtimal üzerinde durur. Humann’a göre daha önceki yayınlar ve haritalarda görülen“Aine-göl” veya “Ajneh-göl” (Aynagöl) şekli ise yanlıştır.

Humann, İnegöl’ün yaklaşık 500 ev ve 2500 Türk nüfustan oluşan bir ilçe merkezi olduğunu ifade eder.

Pazarcık (Humann’da Bazardjik), Domaniç (Humann’da Dümanitsch) ve Yenice Köy (Humann’da Yenidje-köi) belediyeleri, 48 köyle beraber ilçeyi oluşturmaktadır.

Bu ilçenin en büyük köyleri olan Yenice Köy (Humann’da “Yenidje-köi”) 5000ve Cerrah (Humann’da “Djerakh”) ise 2000 Ermeni nüfusa sahiptirler.

Humann bu bölgede Rum olmadığını belirten ve Rumlara daha iç bölgelerde Hancı ve Bakkal olarak rastlanabileceğini ifade eder.

Uluslararası İnegöl Tarihi ve Kültürü Sempozyumu-1