İnegöl ile ilgili 76 köyün kayıtlı olan bu bilgide kazaya bağlı 4578 hane gösterilmektedir. Müslüman ve gayrimüslim erkek nüfus ifade edilmiş olup 9277 erkek Müslüman, 3170 gayrimüslim kaydı belirtilmiştir.
Anlaşılacağı üzere erkek nüfusun kaydı ifade edilmiş olup, kadın nüfusun bu bilgide yer almadığı anlaşılmaktadır. Bu kayda göre vilayet Bursa, Kocaeli, Kütahya, Karesi, Karahisar-ı Sahip sancaklarından oluşmaktaydı.
İlerleyen bazı yıllarda aynı bilgilerin verildiği görülmektedir. İnegöl’de bir mektep olup, bu mektebin iki muallimi vardı. Kazada rüştiye mektebinin varlığı konusunda bir bilgi söz konusu değildir. İdari taksimat bakımından bir değişiklik görülmemektedir.
Bursa sancağına bağlı olan kaza için 76 köyün bağlı olduğu belirtilmiştir.Bu dönemde bir fikir edinmek üzere Bursa sancağına bağlı kazaların fazlalığı dikkat çekmektedir.
Bursa, Atranos (cebel-i cedit nahiyesi), Mudanya (Tirilye nahiyesi), İnegöl, Yenişehir, Pazarcık, Harmancık, Mihalıç, Kirmastı, Gökçedağ, Gölpazarı, İznik, Pazarköy, Bilecik, Lefke, Söğüt, Karacaşehir sancağa bağlı kazalar olarak gösterilmiştir.
Yine salnamelerde Bursa sancağı içerisinde gösterilmiş olsa da bazı yerlerde Söğüt, Gölpazarı ve Karacaşehir ile Bilecik’e bağlıdır. Bu bilgi 1867 Vilayet nizamnamesi sonrasında eyaletlerin yeniden bazı değişiklerle vilayet sürecine geçmeleriyle birlikte, Bursa sancağının kapsamı daraltılarak, Ertuğrul Sancağı’nın oluşturulması aşamasında olduğunadair bir işaret sayılabilir.
Burada dikkat çeken bir nokta da Kocaeli Sancağı’nın Hüdavendigar vilayetinden ayrılmış olmasıdır. Bu anlamda Bursa, Kütahya, Karesi, Karahisar-ı sahip sancakları Hüdavendigar vilayetini oluşturmaktaydılar.
İlerleyen yıllarda bu taksimatın geçerliliğini sürdürdüğü görülmektedir. Halkın görüşme yeri durumunda olan pazar yerlerinin de sosyal yapı bakımından önemi büyüktür. Bu anlamda İnegöl kasabasında Perşembe günleri kurulan pazarda kasaba ve köy halkı ticari faaliyetlerde bulunmanın yanında, sosyal hayatta birbirleriyle iletişim halinde olmakta, gerek kazanın gerekse ülkenin sorunları hakkında birbirleriyle doğrudan iletişim kurabilmekteydiler.
Yüzyılın son çeyreğinde (1874-75) İnegöl Domaniç nahiyesi ile kayıtlarda belirtilmektedir. 93 köy ve 3 mahalle kaydından başka, 4405 hane 8113 Müslüman ve 2628 gayrimüslim nüfusun bu bilgide yer aldığı anlaşılmaktadır.
İlk Hüdavendigar vilayeti salnamesindeki bilgilerin beş yıl öncesine ait olmasına rağmen, daha fazla gösterilmesi nüfusun kaydında bazı eksikliklerin ve hataların olduğunu düşündürmektedir.
Salname kayıtlarında kazanın nüfus yanında, dükkân, değirmen, kahve gibi ticari ve sosyal hayata dair bazı istatistik bilgileri de yer almaktadır. 1875 yılına ait bu bilgilerde kazanın durumu ayrıntılı bir şekilde belirtilmiştir.
1875 tarihli kayıtta kazada 7730 Müslüman erkek, 2372 gayrimüslim nüfus ifade edilmiş, 47 camii, 2 mescit, 42 mektep, 3775 hane, 6 mahalle, 46 köy, 5 çiftlik, 5 hamam, 35 değirmen, 1 meyhane, 18 kahvehane, 224 dükkân kaydı gösterilmiştir.
Bu salnamedeki bilgilerin bazı yıllarda da tekrarlanarak verildiği görülmektedir. (DEVAM EDECEK)
Doç. Dr. Mehmet KAYA
Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, [email protected]
Uluslararası İnegöl Tarihi ve Kültürü Sempozyumu-1
Kaynak: gencgazete.net
