Osmanlı modernleşmesinin en çetin, en tartışmalı ve en çok yönlü safhalarından biri, hiç kuşkusuz Sultan II. Abdülhamid devridir. 1876–1909 yılları arasını kapsayan bu dönem, bir yandan merkeziyetçi ve otoriter bir siyasal yapı ile anılırken, diğer yandan eğitim alanında gerçekleştirilen yaygın kurumsallaşma hamleleriyle dikkat çeker.
Bu reformların düşünsel ve idari mimarlarından biri ise Maarif Nazırı Münif Paşa’dır. Onun şahsında cisimleşen eğitim vizyonu, Osmanlı’nın geleneksel medrese merkezli ilim anlayışından modern, pozitif bilim esaslı bir maarif sistemine geçişinin en belirgin örneklerinden biridir.
Bu yazı dizisinde, Abdülhamid dönemi eğitim reformlarını Münif Paşa’nın entelektüel arka planı ve siyasi bağlamı çerçevesinde ele alacak; medreselerin geri plana itilmesinin sebeplerini, modern mekteplerin yükselişini ve bu sürecin uzun vadeli etkilerini değerlendireceğiz.
Tanzimat’tan Abdülhamid’e Eğitimde Dönüşüm
Osmanlı’da modern eğitim arayışları Sultan Abdülhamid ile başlamamıştı. 1839 Tanzimat Fermanı sonrası devletin yeniden yapılanma süreci içinde askerî ve teknik alanlarda açılan okullar, klasik medrese sisteminin dışındaki yeni bir bilgi alanının kapısını aralamıştı. Ancak bu süreç parçalı ve sınırlıydı.
Abdülhamid döneminde ise eğitim, merkezi devlet politikasının temel araçlarından biri hâline geldi. İmparatorluk hem iç isyanlar hem de dış baskılar karşısında dağılma tehlikesiyle yüz yüzeydi.
Bu şartlar altında eğitim, hem sadık bürokratlar yetiştirme hem de toplumsal kontrol sağlama aracı olarak görüldü.
Bu dönemin idari çerçevesini belirleyen kurumsal yapı, 1857’de kurulan Maârif-i Umûmiye Nezâreti idi. Münif Paşa’nın çeşitli dönemlerde nazırlığını yaptığı bu kurum, modern Osmanlı eğitim sisteminin merkezî organı hâline geldi.
Münif Paşa’nın Entelektüel Profili: Pozitivist Bir Osmanlı Aydını
Münif Paşa’nın biyografisi, Osmanlı modernleşmesinin zihinsel haritasını anlamak açısından son derece önemlidir. Şam ve Mısır’da tahsil görmüş, ardından Berlin’de uzun süre fizik, hukuk ve felsefe eğitimi almış olması, onun klasik İslamî ilim geleneğinden ziyade Avrupa düşüncesine yakın bir dünya görüşü geliştirmesine yol açmıştır.
Ahundov, 19. yüzyılda İslam dünyasında "aydınlanma" meşalesini yakan, "Doğu’nun Molière’i" olarak anılan devrimci bir entelektüeldir. Modern Azerbaycan edebiyatının ve düşünce sisteminin kurucu babasıdır.
Ekonomik ve toplumsal geri kalmışlığın temel nedenini okuma-yazma oranının düşüklüğünde görmüştür. Arap alfabesinin Türkçenin ses yapısına uygun olmadığını ve öğrenilmesinin zor olduğunu savunarak, İslam dünyasında alfabe reformu teklif eden ilk kişidir. Ona göre halkın aydınlanması için eğitim demokratikleşmeli ve kolaylaşmalıdır.
Pozitivizm, özellikle 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı aydın çevrelerinde ciddi bir etki yaratmıştı. Bilginin kaynağını deney ve gözlemde arayan bu yaklaşım, metafizik ve geleneksel ilim anlayışını geri plana itiyordu. Münif Paşa’nın çıkardığı Mecmua-i Fünun, bu düşünsel yönelimin açık bir göstergesidir.
Bu dergi, fen bilimleri ve modern düşünceyi yayma misyonu üstlenmişti. Münif Paşa’nın Azerbaycanlı reformcu Mirza Fethali Ahundov’a verdiği destek de dikkat çekicidir.
Ahundov’un radikal pozitivist ve seküler fikirleri, harf reformu önerileri ve geleneksel dinî kurumlara eleştirileri, Münif Paşa’nın zihniyet dünyasıyla örtüşüyordu. Latin harflerine geçiş süreci doğrudan Abdülhamid döneminde gerçekleşmemiş olsa da, bu fikrî zemin bu yıllarda oluşmuştur.
Medreselerin Geri Plana İtilmesi: Siyasi ve İdeolojik Sebepler
Münif Paşa’nın maarif politikalarında medreselere yer vermemesi, sadece pedagojik değil, aynı zamanda siyasi bir tercihti. Osmanlı medreseleri, özellikle Fatih medreseleri, tarihsel olarak ilmiyye sınıfının ve dolayısıyla siyasal meşruiyet üretiminin merkezleriydi.
Sultan Abdülaziz’in 1876’da hal‘ edilmesi sürecinde bazı ulema çevrelerinin ve medrese mensuplarının aktif rol oynaması, devletin üst kademelerinde derin bir güvensizlik yaratmıştı. Bu süreçte Mithat Paşa’ya verilen destek de medrese çevrelerinin politik etkinliğini göstermişti.
Abdülhamid tahta çıktığında, devletin bekası açısından potansiyel muhalefet odaklarını kontrol altına almak öncelikliydi. Medreseler, geleneksel otoriteleri nedeniyle bağımsız güç merkezleri olarak algılanıyordu. Bu nedenle doğrudan kapatılmasalar da sistematik biçimde ikinci plana itildiler.
Maarif Nizamnameleri’nde medreselere yer verilmemesi, onların fiilen devletin modern eğitim hiyerarşisi dışında bırakılması anlamına geliyordu. Böylece iki paralel yapı ortaya çıktı:
1. Geleneksel, kendi haline bırakılmış medrese sistemi,
2. Devlet denetiminde, modern müfredatlı mektepler.
Bu tercih, bir anlamda ilmiyye sınıfının siyasal ağırlığını azaltma hamlesiydi.
Okuma Önerisi: Medreseler Neydi, Ne Değildi? Osmanlılarda Akli İlimlerin Eğitimi ve Modern Bilimin Girişi Ekmeleddin İhsanoğlu
Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı
