Ricâlü’l-Gayb: Dünyayı ve de hatta ülkemizi kimsenin bilmediği bir iyilik ordusu mu koruyor, yardımcı oluyor?
Yıllar önce başıma gelen iki farklı olaydan sonra bu konuya merak salmıştım. Karabük’te görev yaptığım sırada arabama aldığım yaşlı bir amcayı bir ilerdeki köye bıraktım. Aldığım hayır duayı anlatamam. Ustayım diyen bu yaşlı amca gittiğim köyün camisinin ardını, oturduğum yer diye gösterdi.
Birkaç gün sonra bu sevimli amcaya ziyarete gittiğimde orada ne bir ev vardı. Sorduğumda da o köyde yaşayan ne öyle bir yaşlı amca ve usta olmadığını öğrendiğimde şok olmuştum. Duasının sonuçları muhteşemdi.
Diğer olayda da bir borç ihtiyacım oldu. Dost meclisinde arkadaşlardan birisi namaz kılacağımız sırada bunu ulu orta söyledi. Tanımadığım o an namaz kılan biri o parayı istemememe rağmen arkadaşıma bırakıp gitmiş. Sözü ilginçti. “Bunu sana vermez lağzım.”
Ceketinin cebinden de çok ilginçtir tek hamlede eksiksiz tam istediğim meblayı çıkarıp vermiş. Neyse diğer arkadaş telefon adres filan almış. Zorla parayı bana verdiler. Eve gittim. Bende o arkadaşımda aradık adamı. Telefon yok. Adres yok. Söylediği iş ve adam yok. Adamı tanıyan bilen yok. Bende onun adına kız Kur’an Kursuna yardımda bulundum. İkinci bir şokta orada yaşamıştım. Örnekler çok.
Dünyada bazı inanışlar vardır ki, onları anlatmak kolay değildir. Çünkü gözle göremezsiniz. Fotoğrafını çekemezsiniz. Adını yazsanız bile kim olduğunu kesin olarak bilemezsiniz. Fakat yüzyıllardır insanlar onların varlığına inanır. Dervişler anlatır. Mutasavvıflar kitaplarına yazar. Halk hikâyeleri nesilden nesile aktarır. Ve her defasında aynı soru karşımıza çıkar: “Ya gerçekten varsa?”
İslam tasavvufunun en gizemli kavramlarından biri olan Ricâlü’l-Gayb, yani “gayb adamları” veya halk arasındaki ifadesiyle “gayb erenleri”, tam da bu sorunun çevresinde şekillenir.
İnanışa göre bunlar, Allah'ın seçkin kulları olan ve insanların çoğunun farkında olmadığı manevî bir hiyerarşinin içinde bulunan kimselerdir. Onları göremezsiniz. Belki yanınızdan geçerler. Belki sıradan bir insan gibi yaşarlar. Belki bir köşede sessizce otururlar. Kim olduklarını ise… Allah'tan başka kimse bilmez.
ÖNCE “GAYB” NE DEMEK?
Gayb kelimesi Arapçada “gizli olan, duyularla kavranamayan, bilinmeyen” anlamlarına gelir. Kur'an'da gayba iman, müminin temel vasıflarından biri olarak zikredilir. Fakat burada çok önemli bir sınır vardır: Gaybın mutlak bilgisi Allah'a aittir.
Kur'an'da, gaybı Allah'ın dilediği elçileri dışında kimseye açmadığına ilişkin ifadeler bulunur. Dolayısıyla “gayb erenleri” kavramını konuşurken, onların gaybın tamamını bilen insanlar olduğu sonucuna varmak doğru değildir. Tasavvuftaki anlayış daha farklıdır. Burada söz konusu olan, Allah'ın bazı kullarına lütfettiği manevî mertebeler ve özel yakınlık anlayışıdır. İşte yüzyıllar içinde bu düşünce etrafında oldukça karmaşık bir tasavvuf geleneği oluşmuştur.
KİM BU RİCÂLÜ'L-GAYB?
Tasavvuf literatüründe Ricâlü'l-Gayb, Allah'ın veli kullarından oluştuğuna inanılan görünmeyen manevî topluluk için kullanılan bir terimdir. Fakat burada ilginç bir durum vardır: Her mutasavvıf bu kavramı aynı şekilde açıklamamıştır. Bazı kaynaklarda belirli sayılardan söz edilir. “Yedi”, “Kırk”, “Üç” gibi sayılar karşımıza çıkar. Zamanla bunlara farklı makam ve görevler de atfedilmiştir. En meşhurlarından biri: Kutub.
Kutub, tasavvufî düşüncede kendi döneminin manevî merkezi kabul edilen veliyi ifade eder. Onun etrafında çeşitli manevî mertebelerin bulunduğuna inanılır. Fakat bunların tamamını İslam'ın değişmez ve üzerinde ittifak edilmiş esasları gibi görmek doğru değildir. Bunlar esas olarak tasavvuf düşüncesinin tarih içinde geliştirdiği kavramlardır.
KIRKLAR…
İşte burada Türk-İslam kültürünün çok güçlü bir motifi karşımıza çıkar: Kırklar. “Ermiş kırklar…” “Kırklar meclisi…” “Kırklar…” Bu ifadeleri özellikle Anadolu'nun tasavvufî ve halk kültüründe sık sık duyarız. Alevî-Bektaşî geleneğinde de “Kırklar Meclisi” son derece önemli bir anlatıdır.
Sünnî tasavvuf geleneğinin bazı eserlerinde ise “Kırk” sayısı farklı bir manevî topluluk bağlamında ele alınmıştır. Fakat bütün bu anlatıların aynı şey olduğunu düşünmek de doğru değildir.
Çünkü yüzyıllar boyunca farklı tarikatlar ve kültürel çevreler, görünmeyen veliler fikrini kendi anlayışları içinde yorumlamıştır. Sonuçta bugün halk arasında “Kırklar” dediğimizde tek ve değişmez bir doktrinden değil, zengin bir tasavvufî ve folklorik mirastan söz ediyoruz.
PEKİ BUNLAR NE YAPIYOR?
İşte Ricâlü'l-Gayb düşüncesinin en merak uyandırıcı kısmı burasıdır. Tasavvufî anlatılarda bu kişiler dünyanın manevî düzeniyle ilişkilendirilir. Dertliye yardım ettikleri… Mazlumun duasına vesile oldukları… İnsanların fark etmediği iyilikleri gerçekleştirdikleri… Bazen hiç tanınmadan bir insanın hayatına dokundukları…
Hatta bazı olağanüstü olaylarda ortaya çıkıp daha sonra kayboldukları anlatılır. Halk kültüründe ise bu anlatılar daha da büyür. Bir yabancı gelir. Bir ihtiyacı olan insana yardım eder. Sonra ortadan kaybolur. İnsan onu arar. Bulamaz. Ve yıllar sonra: “Belki de bir erendi…” denilir.
Böyle hikâyeler Anadolu'nun hemen her bölgesinde karşımıza çıkar. Benim de zamanın da başıma gelenler gibi.
“HIRKA GİYMEYEN VELİLER” OLUR MU?
Tasavvuf tarihinin belki de en güzel taraflarından biri burada ortaya çıkar. Gerçek veli anlayışında gösteriş önemli değildir. Hatta tam tersine… Gizlilik ve mahviyet öne çıkar. Halkın önünde keramet gösteren bir insan yerine, kimsenin tanımadığı halde iyilik yapan insan tasavvuf geleneğinde daha anlamlı bulunabilir.
Bu yüzden “gayb ereni” düşüncesi zamanla şu fikre dönüşmüştür: Belki de Allah'ın sevdiği kullarından biri yanı başımızdadır. Ama biz onun kim olduğunu bilmiyoruz. Bir esnaf olabilir. Bir işçi olabilir. Bir çiftçi olabilir. Bir yolcu olabilir. Hatta hiç dikkat etmediğimiz yaşlı bir adam… İşte bu düşünce, tasavvufun insanı kibirden uzaklaştıran taraflarından biridir. Çünkü karşındaki insanın kim olduğunu bilemezsin.
HIZIR(A.S.) BU HİKÂYENİN NERESİNDE?
Burada mutlaka Hızır(a.s.) meselesine geliyoruz. Çünkü halk kültüründe Hızır(a.s.) ile gayb erenleri zaman zaman birbirine yaklaştırılır. Fakat bunlar aynı kavram değildir.
Kur'an'da Kehf Suresi'nde Hz. Musa'nın karşılaştığı ve kendisine özel bir ilim verildiği bildirilen bir kuldan söz edilir. Geleneksel İslam yorumunda bu kişinin Hızır(a.s.) olduğu kabul edilmiştir. Hızır(a.s.)'ın ölümsüz olup olmadığı ise İslam âlimleri arasında tartışılmıştır.
Dolayısıyla “Hızır(a.s.) bugün mutlaka hayattadır ve Ricâlü'l-Gayb'ın başındadır” gibi kesin bir hüküm vermek doğru olmaz. Ama Anadolu kültüründe Hızır(a.s.) çok daha büyük bir sembole dönüşmüştür: Darda kalanın yardımına yetişen gizemli yolcu… Belki de bu yüzden Hızır(a.s.) anlatılarıyla gayb erenleri anlatıları zaman zaman birbirine karışmıştır.
ASIL GİZEM: NEDEN GİZLİLER?
Şimdi işin felsefî tarafına gelelim. Neden bir veli gizli olsun? Neden kimse onun kim olduğunu bilmesin? Tasavvufun buna verebileceği çok güçlü bir cevabı vardır: Çünkü iyilik gösteriş için yapılmaz.
Bir insan iyilik yapıyor ve herkes onu alkışlıyorsa, o iyiliğin içine ne kadar “ben” karışmıştır? Ama kimse bilmiyorsa… Kimse alkışlamıyorsa… Hatta kimse o iyiliği kimin yaptığını bile bilmiyorsa… Orada başka bir ahlâk anlayışı ortaya çıkar. Belki de Ricâlü'l-Gayb düşüncesinin en güzel tarafı budur. İyiliğin görünmeden de var olabileceğini hatırlatması.
FAKAT TEHLİKELİ BİR SINIR VAR…
Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var. Gayb erenleri inancı, bazı dönemlerde insanların olağanüstü güçlere sahip olduklarına inanmasına kadar götürülebilmiştir. Bir kişiye: “Sen gaybı biliyorsun.” “Sen geleceği görüyorsun.” “Sen insanların kaderini değiştirebilirsin.” “Sen görünmeyen varlıklarla istediğin gibi iletişim kurabilirsin.” gibi özellikler yüklemek, İslam'ın gayb anlayışıyla ciddi sorunlar doğurabilir.
Çünkü tasavvufun kendisi de her olağanüstü iddiayı hakikat kabul etmez. Keramet başka şeydir, kehanet başka. Veli başka şeydir, falcı başka. Manevî derinlik başka şeydir, insanları kendisine bağımlı hale getirmek başka. İşte burada akıl ile inanç arasındaki dengeyi korumak gerekir.
YA BUGÜN ARAMIZDALARSA?
İşte yazının en gizemli sorusu belki de bu. Ricâlü'l-Gayb gerçekten varsa… Bugün kim olabilirler? Bir üniversite hocası mı? Bir köyde yaşayan yaşlı bir adam mı? Her gün aynı otobüse bindiğimiz sessiz bir yolcu mu? Bir hastanede kimsenin fark etmediği bir gönüllü mü?
Yoksa bütün bunlar insanlığın iyilik arzusunun sembolik bir anlatımı mı? Bunu kesin olarak bilemeyiz. Zaten kavramın özü de burada. Gayb, gayb olarak kalır ve Gaybı yalnızca Allah bilir.
BELKİ DE “EREN” DEDİĞİMİZ İNSAN, SADECE İYİ BİR İNSANDIR…
Bazen olağanüstü bir varlık arıyoruz. Oysa tasavvufun en sade mesajlarından biri çok daha sıradan olabilir: İyi ol. Kimse görmese de iyi ol. Kimse teşekkür etmese de yardım et. Kimse seni alkışlamasa da doğruyu yap. Belki de “gayb ereni” düşüncesinin insana bıraktığı en güzel miras budur. Çünkü iyilik yapan herkesin adını bilmek zorunda değiliz.
Bazı iyilikler isimsiz kalabilir. Bazı duaların kimin duası olduğunu bilmeyebiliriz. Bazı insanların hayatımıza neden girdiğini hiçbir zaman anlayamayabiliriz. Ve belki yıllar sonra geriye dönüp baktığımızda: “Beni o gün kim kurtardı?” diye sorarız. Cevabı bulamayız.
SON SÖZ
Ricâlü'l-Gayb'a inanmak ya da inanmamak bir yana… Bu kavram bize insanlığın binlerce yıllık bir arayışını gösteriyor: Görünmeyen iyiliğin var olduğuna inanma ihtiyacını. Dünya yalnızca gözümüzün gördüklerinden ibaret mi? Her şey ölçülebilir mi? Her iyiliğin bir sahibi bilinmek zorunda mı? Her gizem mutlaka açıklanmalı mı? Belki…
Belki değil. Fakat Anadolu'nun yüzyıllardır anlattığı bir hikâye var: Dünyada kimsenin tanımadığı insanlar vardır. Kimsenin bilmediği iyilikler yaparlar. Kimsenin görmediği dualar ederler. Ve hiçbir zaman: “Ben yaptım.” demezler.
Belki Ricâlü'l-Gayb gerçekten vardır. Belki bu, tasavvufun görünmeyenler âlemini açıklamak için geliştirdiği bir kavramdır. Belki de ikisinin arasında, bizim henüz anlayamadığımız başka bir gerçeklik vardır.
Ama bir düşünün… Eğer gerçekten aramızda böyle insanlar varsa… Onları tanıyamayacağız. Çünkü onları tanıyabildiğimiz anda… “Gayb” olmaktan çıkmış olacaklar. Ve belki de bu yüzden, yüzyıllardır anlatılan en güzel cümle hâlâ aynı:
“Ereni arama… Eren ol.”
Bekir Aydoğan
