Türkiye'de eğitim denildiğinde akla gelen ilk kavramlardan biri artık "reform"dur. Hemen her yeni dönemde eğitim sisteminin köklü biçimde değişeceği açıklanır; müfredatlar yenilenir, ders içerikleri yeniden yazılır, ölçme ve değerlendirme anlayışı değiştirilir, sınav sistemleri yeniden tasarlanır. Eğitim kamuoyuna, sürekli yenilenmesi gereken bir yapı olarak sunulur. Oysa burada durup şu temel soruyu sormak gerekir: Gerçekten eğitim sistemi mi sürekli değişmelidir, yoksa sürekli değişen eğitim politikaları mı sorunun kendisidir?
Son 25 yılda Türkiye'de milyonlarca öğrenci, eğitim hayatını tamamlamadan önce birden fazla müfredat, farklı sınav sistemleri ve değişen eğitim anlayışlarıyla karşılaştı. Aynı dönemde öğretmenler, her birkaç yılda bir yeni programlara uyum sağlamak zorunda kaldı; ders kitapları yeniden yazıldı; ölçme ve değerlendirme sistemleri defalarca revize edildi. Bütün bu değişikliklerin ekonomik maliyeti milyarlarca lirayı bulurken, sosyal maliyeti ise rakamlarla ölçülemeyecek kadar büyük oldu. Çünkü eğitim, yalnızca kitap basmaktan ya da ders saatlerini yeniden düzenlemekten ibaret değildir. Her müfredat değişikliği; öğretmen yetiştirme programlarının güncellenmesini, üniversitelerin eğitim fakültelerinin yeniden yapılandırılmasını, hizmet içi eğitimlerin planlanmasını, ders materyallerinin hazırlanmasını ve ölçme-değerlendirme sistemlerinin yeniden kurulmasını gerektirir. Başka bir ifadeyle müfredat, bir ülkenin eğitim sisteminin anayasasıdır. Onu değiştirmek, yalnızca birkaç belgeyi yenilemek değil; bütün sistemi yeniden tasarlamak anlamına gelir. Tam da bu nedenle, eğitim politikalarında en önemli kavramlardan biri istikrardır.
İlginç olan ise dünyanın eğitimde en başarılı ülkelerine bakıldığında, en dikkat çekici ortak özelliklerinden birinin sürekli reform yapmak değil; iyi planlanmış reformları uzun yıllar boyunca kararlılıkla uygulamak olduğu görülecektir.
Bu noktada en çarpıcı örneklerden biri Finlandiya'dır. Bir çoğumuz Finlandiya’yı Türkiye’de ilk kez 1928 yılında basılan “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” adlı romandan tanıyoruz. Bugün Finlandiya denildiğinde akla yüksek başarı gösteren öğrenciler, güçlü öğretmen yetiştirme sistemi, eğitimde fırsat eşitliği ve uluslararası ölçekte örnek gösterilen bir kamu eğitimi modeli gelir. Oysa Finlandiya'yı başarılı kılan unsur, eğitim sistemini sürekli güncellemesi değildir. Aksine, temel ilkelerini koruyarak değişimi zamana yayması, bilimsel verilere dayandırması ve kısa vadeli siyasal beklentilere teslim etmemesidir.
Türkiye'de ise çoğu zaman değişimin kendisi başarı göstergesi olarak sunulmaktadır. Yeni bir müfredat hazırlandığında, yeni ders kitapları basıldığında veya yeni bir sınav sistemi açıklandığında, kamuoyunda "reform yapıldı" algısı oluşturulmaktadır. Oysa eğitim biliminde reform, yalnızca değişiklik yapmak anlamına gelmez. Reform; bilimsel kanıtlara dayanan, paydaşların katılımıyla hazırlanan, uzun süreli etkileri hesaplanan ve uygulama sonuçları sistemli biçimde değerlendirilen dönüşüm sürecidir.
Ne yazık ki bizde çoğu zaman reform ile revizyon, yenilik ile değişiklik, hatta bazen isim değişikliği bile birbirine karıştırılmaktadır. Bu durum yalnızca yönetsel bir sorun değildir; aynı zamanda pedagojik bir sorundur. Çünkü eğitimde en önemli ihtiyaçlardan biri öngörülebilirliktir. Birinci sınıfa başlayan bir çocuk ile onu yetiştiren öğretmen, önlerinde nasıl bir eğitim yolculuğu olduğunu bilmelidir. Sürekli değişen kurallar, yalnızca yöneticileri değil; öğrencileri, velileri ve öğretmenleri de belirsizlik içinde bırakır.
Bunun en önemli sonuçlarından biri, eğitim sistemine duyulan güvenin zedelenmesidir. İnsanlar, sürekli değişen bir sistemin uzun vadeli hedeflerine inanmakta zorlanır. Öğretmenler, birkaç yıl sonra yeniden değişeceğini düşündükleri uygulamaları tam anlamıyla sahiplenemez. Veliler ise çocuklarını hangi sisteme göre hazırlayacaklarını kestiremez. Böylece eğitim, toplumun üzerinde uzlaştığı ortak bir gelecek projesi olmaktan uzaklaşır.
Finlandiya’da ise süreç tam tersine yaşanır. Finlandiya, eğitimi günlük siyasetin değil, uzun vadeli toplumsal uzlaşının öznesi olarak görmektedir. Hükûmetler değişebilir, bakanlar değişebilir; ancak eğitim sisteminin temel felsefesi korunur. Çünkü eğitim politikalarının etkisi bir seçim döneminde değil, çoğu zaman on ya da yirmi yıl sonra ortaya çıkar.
Bu yaklaşımın arkasında önemli bir gerçek yatmaktadır: Eğitim, laboratuvarda yapılan kısa süreli bir deney değildir. Bir eğitim reformunun sonuçlarını görmek için çoğu zaman birkaç kuşağın yetişmesini beklemek gerekir. Eğer siz sistemi her birkaç yılda bir yeniden değiştirirseniz, hangi uygulamanın başarılı, hangisinin başarısız olduğunu ölçme imkânını da ortadan kaldırmış olursunuz.
Türkiye'nin bugün karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri budur. Eğitim politikaları çoğu zaman sonuçlarını verme fırsatı bulamadan yeni politikalarla değiştirilmekte; böylece her reform, kendisinden sonraki reformun gerekçesi hâline gelmektedir. Sorunlara karşı üretilen çözümler bir süre sonra başka sorunların kaynağı olabilmektedir.
Elbette burada savunduğumuz şey değişime karşı çıkmak değildir. Dünya değişmektedir. Bilim değişmektedir. Teknoloji değişmektedir. Çocukların öğrenme biçimleri de değişmektedir. Eğitim sistemi elbette bu değişime uyum sağlamak zorundadır. Ancak değişim ile istikrarsızlık aynı şey değildir. Bilimsel veriye dayanan planlı güncellemeler başka; birkaç yıl arayla bütün sistemi yeniden yazmak başkadır.
İşte bu nedenle Finlandiya örneği yalnızca eğitimde yüksek başarı gösteren bir ülke olduğu için değil, değişim ile süreklilik arasında kurduğu denge nedeniyle de incelenmeye değerdir.
Bu yazının amacı Finlandiya'yı kusursuz bir model olarak sunmak değildir, hele Finlandiya’ya güzelleme yapmak hiç değildir. Hiçbir ülkenin eğitim sistemi eksiksiz değildir ve hiçbir model başka bir ülkeye olduğu gibi aktarılamaz.
Ancak başarılı ülkelerin deneyimlerinden öğrenmek mümkündür. Asıl soru şudur: Finlandiya'nın eğitim politikalarında başarıyı sağlayan temel ilkeler nelerdir ve Türkiye, kendi toplumsal koşullarını gözeterek bu deneyimlerden hangi dersleri çıkarabilir?
Bu sorunun cevabı yalnızca öğretmenleri, akademisyenleri değil, çocuklarının geleceğini önemseyen bütün toplumu ilgilendirmektedir. Çünkü eğitim, bir ülkenin yalnızca bugünkü değil, yarınki ekonomik gücünü, demokratik kültürünü, bilimsel üretimini ve toplumsal refahını belirleyen en temel kamusal yatırımdır.
Son söz: Eğitim sistemimizin çok acil yardıma ihtiyacı var. Eğitim sistemimizi sadece belirli günlerde gündeme getirmek çok da doğru bir yaklaşım değil. Eğitim sistemimizi Türkiye Kamuoyunun tamamı hergün tartışmak zorundadır. Bu bir zorunluluktur.
O halde buyrun birlikte tartışalım. Ama korkmadan, cesurca… Birileri üzülür, kızar, tepki gösterir kaygılarından uzak, eğitime ilişkin bilimsel verilere dayalı, hamasetten uzak.
Eğitim tutkulu bir aşktır bizler için. Bu ömür eğitime adanmışlıkla yaşanmıştır. Tarafımızca eğitim, bu ülkeyi ayağa kaldıracak “kritik başarı faktörleri” arasında görülür. O halde tartışmaya değer…Buyurun tartışalım.
Okuma Önerisi: Eğitim Bilimine Giriş, Özcan Demirel
Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı
