Tarih sadece büyük savaşlardan ibaret değildir; bazen bir depremin yıktığı topraklardan yepyeni bir medeniyetin, sarsılmaz bir ihyanın doğuşudur. Bugün üzerinde yürüdüğümüz sokakların, geçtiğimiz meydanların kökeninde yatan o büyük dönüşümü hiç düşündünüz mü? İnegöl’ün kadim geçmişine, 1509’un yıkıcı acılarından fışkıran o muazzam imar hareketine birlikte uzanalım.
Değerli İnegöllüler ve tarih dostları, Geçmişin tozlu sayfalarını araladığımızda, bugünkü modern yaşamımızın temellerinin ne büyük fedakârlıklar ve sabırla atıldığını çok daha net görebiliyoruz. Tarih bize sadece kralların zaferlerini değil, aynı zamanda milletin felaketler karşısındaki direncini ve yeniden ayağa kalkış iradesini de fısıldar. İşte İnegöl’ümüzün tarihindeki en keskin dönüm noktalarından biri de tam böyle bir felaketin ardından, 16. yüzyılın başlarında yaşanmıştır.
Yıl 1509... Başta İstanbul olmak üzere tüm Anadolu ve Balkan coğrafyasını derinden sarsan, halk arasında ‘‘Kıyamet-i Suğra’’ yani ‘‘Küçük Kıyamet’’ olarak anılan, tam 45 gün süren korkunç bir deprem vuku buldu. İstanbul’un görkemli surları ve nice cami-mescid bu afette yerle bir olmuş, sadece İstanbul’da beş bin insan hayatını kaybetmişti. Öyle ki, Sultan II. Beyazıt bile geçici olarak başkenti terk etmek zorunda kalmıştı.
Şüphesiz ki bu dehşet verici tahribattan İnegöl de nasibini almıştı. Felaketin izlerini silmek ve yaraları sarmak adına Sultan II. Beyazıt, 1510 yılında yeni bir tahrîrât (yazım ve sayım) yaptırarak durum tespiti yoluna gitti ve bölgede yeni malî düzenlemeler hayata geçirdi.
İşte bu zorlu ama bir o kadar da umut dolu dönemde sahneye Sinan Bey çıktı ve İnegöl’de adeta yeni bir imar hamlesi başlattı. Yıldırım Beyazıt tarafından Niğbolu zaferinden sonra 1396 yılında inşa ettirilmiş olan ‘‘İnegöl Cuma Camii’’ çevresinde oluşan, ‘‘Cami-i Kebîr Mahallesi’’ diye anılan yeni bölge, Merkez mahalleden ayrılarak bağımsızlaştırıldı ve Merkez mahalle sıfırdan imar edildi.
Bu kapsamlı imar hareketinde Sinan Bey, adeta şehre mühür vurdu: 1396 yılında Yıldırım Beyazıt tarafından yaptırılan ilk hamamın güney tarafına, kendi adına ikinci bir hamam daha inşa ettirerek halkın hizmetine sundu. İnegöl’ün fethinden beri Merkez mahallenin mescidi olarak kullanılan “Zaviyeli Mescid”in karşısındaki geniş sahaya kendi adına yeni bir mescid ve sıbyan mektebi kazandırdı.
Fethin ilk günlerinden beri ayakta olan bu tekke ve zaviyeyi baştan sona yeniledi. Zaviyeli Mescid’in görevlisinin maaşını karşılamak için ise biri fırın olmak üzere dört adet dükkân inşa ettirdi. Daha önce Orhan Gâzî tarafından buraya tahsis edilmiş olan ‘‘hizmet dirliği’’nin, Noktacı Kāsım Efendi Tekkesi’ne tahsis edilmesini sağladı. Tüm bu hayır eserlerinin ömür boyu işletilmesi ve masraflarının karşılanması için, kendisine mülk olarak verilen Îsâören köyü ile Koçi köyündeki arazilerini vakfetti.
Sinan Bey’in eli sadece İnegöl ile sınırlı kalmadı; Yenişehir Köprü Hisar’da bir zaviye, Bursa Muradiye semtinde ise “Beşikçiler” mevkisinde bir mescid ve bir Halvetî tekkesi inşa ettirerek bu hayır halkasını genişletti.
1510 tarihli bu kapsamlı imar ve tahrir faaliyeti sonrasında, İnegöl kasaba merkezi malî yönden dört mahalle olarak yeniden dizayn edildi: İmaret-i İshak Paşa Cemaati çevresi: Daha önce malî yönden “tekâlîf-i dîvâniye” adı verilen devlet vergisinden muaf tutulan ve “Ehl-i Vezâif” olarak da bilinen ticaret ve sanat erbabının oturduğu bu imaret çevresi de vergiye tabi tutularak yeni bir mahalle statüsü kazandı.
Yenice: Noktacı Kāsım Efendi Tekkesi’nin çevresinde oluşan ve mücavir alan niteliğindeki bu bölge de kasaba merkezine dâhil edildi. (Tarihî kayıtlardaki bu idari ve malî yapılanmayla birlikte İnegöl’ün ilk idari çekirdeği tamamlanmış oldu.)
Mezar ve merkadlarının yerleri kesin olarak günümüzde bilinmese de; başta kasabanın kaderini değiştiren Sinan Bey olmak üzere, İnegöl yönetiminde kritik roller üstlenmiş olan Şaban Dede ve Arap Dede gibi kıymetli zevat, bugün Sinanbey Mahallesi topraklarında ebedî uykularını uyumaktadırlar.
Bugün İnegöl’ün caddelerinde yürürken, geçmişin o büyük depreminden kopup gelen ve bir devlet adamının vizyonuyla yeniden kurulan bu kadim ruhu hissetmemek elde değil. Sinan Bey’in ve geçmişin erenlerinin bıraktığı bu miras, bu şehrin asırlık tapu senedidir. Onları rahmet ve minnetle yâd ediyoruz.
MURAT ALTIN
