Beki̇r Aydoğan Köşe Yazisi Gençgazeye Kudüs

Selahaddin Eyyubi'nin zaferinden geriye kalan yalnızca bir şehir değildi. Bazen insanın büyüklüğü, yenilene nasıl davrandığında saklıdır.

Bir gün gelecek… Kılıçlar susacak. Ordular dağılacak. Zafer çığlıkları yerini sessizliğe bırakacak. Bir şehrin kapıları açılacak ve yıllardır süren bir savaşın ardından insanlar birbirlerinin yüzüne bakacak.

İşte tam o anda, tarihin en önemli sorularından biri sorulacak: Kazandığında ne yapacaksın?

Önünde yenilmiş bir düşman, elinde bütün imkânlar, emrinde koca bir ordu varsa… Sana karşı savaşmış insanlara nasıl davranacaksın? İntikam mı alacaksın? Yoksa gücünü, merhametini gösterebilmek için mi kullanacaksın? Bu sorunun cevabını aramak için 839 yıl geriye, 2 Ekim 1187 tarihine, Kudüs'ün kapılarına gidelim.

BİR ŞEHİR, İKİ FARKLI TARİH: “KUDÜS”

Üç büyük dinin kutsal kabul ettiği, insanlık tarihinin en ağır acılarına ve en büyük umutlarına tanıklık etmiş şehir.

1099 yılında Birinci Haçlı Seferi sırasında Kudüs Haçlıların eline geçtiğinde şehirde büyük bir katliam yaşanmıştı. Müslümanlar ve Yahudiler başta olmak üzere şehir sakinleri korkunç bir şiddete maruz kalmıştı. Aradan yaklaşık 88 yıl geçti. Bu kez Kudüs'ün kapılarına başka bir ordu dayanmıştı. Başında, tarihin adını yalnızca Müslüman dünyasına değil, Avrupa'ya da duyuracağı bir hükümdar vardı: Selahaddin Eyyubi.

Asıl adı Selahaddin Yusuf bin Eyyûb’du. 1137 veya 1138 yılında Tikrit'te doğmuş, Mısır ve Suriye'de büyük bir siyasi ve askerî güç oluşturmuştu.

Onu yalnızca bir komutan olarak değerlendirmek eksik kalır. Çünkü Selahaddin'in hayatı, parçalanmış bir siyasi coğrafyayı birleştirme mücadelesiyle, Haçlı devletlerine karşı yürüttüğü uzun savaşlarla ve Kudüs'ü yeniden Müslümanların hâkimiyetine alma hedefiyle şekillenmişti.

4 Temmuz 1187'de Hıttin'de Haçlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Kudüs'e giden yolu açtı. Ve nihayet 20 Eylül 1187'de başlayan kuşatma, 2 Ekim günü şehrin teslim edilmesiyle sonuçlandı. Yaklaşık 88 yıldır Haçlıların elinde bulunan Kudüs yeniden Selahaddin'in hâkimiyetine geçmişti.

Ama bizim hikâyemiz, işte tam burada başlıyor.

KILIÇLARIN KONUŞTUĞU YERDE MERHAMET MÜMKÜN MÜ?

Selahaddin, Kudüs'ü savaşarak ele geçirebilirdi. Şehrin surlarında gedikler açılmış, savunma gücü zayıflamıştı. Şehrin savunmasını üstlenen Balian de İbelin, daha fazla kan dökülmesini önlemek amacıyla teslim şartlarını görüşmek üzere Selahaddin'in karşısına çıktı.

Görüşmeler kolay geçmedi. Selahaddin başlangıçta şehri zorla ele geçirirse geçmişte yaşananların intikamını alacağını belirtmişti. Balian ise şehirdeki Müslüman esirlerin öldürülebileceğini ve kutsal yapıların yıkılabileceğini söyleyerek direnişin sonuna kadar sürebileceğini bildirdi.

Sonunda bir anlaşmaya varıldı. Şehirdeki Latin Hristiyan nüfusun belirlenen fidyeleri ödeyerek güvenli biçimde ayrılmasına izin verilecekti.

Ancak burada tarihî bir gerçeği saklamayalım: Herkes kurtulmadı. Fidyesini ödeyemeyenlerin bir kısmı esir alındı. Bu nedenle Kudüs'ün teslimini, herkesin hiçbir bedel ödemeden serbest bırakıldığı kusursuz bir merhamet hikâyesi olarak anlatmak doğru değildir. Fakat bu hikâyenin içinde unutulmaması gereken başka bir ayrıntı vardı.

Yoksullar… Parası olmayan, kendisini fidyeyle kurtaramayacak insanlar…

Şehrin varlıklı kesimleri kurtuluş bedellerini karşılayabilirken, yoksulların önünde çok daha ağır bir gelecek duruyordu. Dönemin kaynaklarında, yoksulların serbest bırakılması için yapılan girişimlerden söz edilir. Balian'ın, Kral II. Henry tarafından gönderilmiş ve Hospitalierlerin elinde bulunan paradan yararlanarak yaklaşık 7 bin kişinin fidyesini karşılamaya çalıştığı aktarılır.

Selahaddin'in kardeşi el-Adil de çok sayıda yoksul esirin fidyesiz serbest bırakılmasını sağladı. Selahaddin'in de benzer salıvermelere katkıda bulunduğu tarihî anlatılarda yer alır. Bütün esirlerin kurtulduğunu söyleyemeyiz. Ama bir gerçeği de görmezden gelemeyiz:

Kudüs'ün fatihi, zaferin ardından şehirdeki savunmasız insanların tamamını kılıçtan geçirmeyi seçmedi. Ve belki de asıl büyüklük, tam olarak bu tercihin içinde saklıydı.

BİR HÜKÜMDARIN GÜCÜ, DÜŞMANININ GÖZYAŞIYLA MI ÖLÇÜLÜR?

Şimdi bir an için kendimizi o günün Kudüs'ünde düşünelim. Yıllardır savaşın içinde yaşamışsınız. Eşinizi, çocuğunuzu, annenizi veya babanızı kaybetmiş olabilirsiniz. Şehriniz kuşatılmış. Kapılar açılmış. Kazanan belli.

Karşınızda, sizin inancınızdan olmayan, sizinle savaşmış bir hükümdar var. Ve hayatınız artık onun vereceği karara bağlı. İşte insanın gerçek karakteri, bazen tam da böyle anlarda ortaya çıkar.

Çünkü merhamet göstermek, güçlü olmadığınız zamanlarda kolay olabilir. Asıl sınav, gücünüz varken başlar. Selahaddin'in Kudüs'teki tutumunun tarih boyunca dikkat çekmesinin sebeplerinden biri de budur.

Bu olay, Avrupa'daki tarih anlatılarında da yankı buldu. Onu yalnızca karşı cephedeki bir hükümdar olarak değil, saygı duyulan bir rakip olarak değerlendiren anlatılar ortaya çıktı.

Hatta sonraki yüzyıllarda Selahaddin, Avrupa edebiyatında da şövalyelik ve hükümdarlık erdemleriyle ilişkilendirilen bir figüre dönüştü.

Düşünün… Bir hükümdarın itibarı, yalnızca kendi ordusunun kazandığı savaşlarla değil, karşısındaki insanların hafızasında bıraktığı izlerle de ölçülüyordu.

SELAHADDİN'İN BİZE BIRAKTIĞI ASIL MİRAS

Selahaddin Eyyubi 1193 yılında Şam'da hayatını kaybetti. Arkasında fethedilmiş şehirler, kazanılmış savaşlar, kurulmuş bir devlet ve tarihe geçmiş bir isim bıraktı. Ancak ölümünden sonra anlatılan bir ayrıntı, onun hayatına dair başka bir pencere açar.

Tarihî kaynaklar, Selahaddin'in vefat ettiğinde büyük bir kişisel servet bırakmadığını, hazinesinde cenaze masraflarını karşılayacak kadar bile para bulunmadığını aktarır. Elbette bir hükümdarın servetinin ne kadar olduğu tek başına onun ahlaki büyüklüğünü ölçmez. Fakat ömrünü büyük bir siyasi ve askerî mücadelenin içinde geçirmiş bir insanın ardından kalan bu tablo, üzerinde düşünmeye değer.

Bir insan dünyayı değiştirmek için mücadele ederken kendi ömrünün ne kadar kısa olduğunu ne zaman hatırlar?

Sahip olduğu makamın, kazandığı zaferlerin, emrindeki orduların bir gün geride kalacağını ne kadar düşünür?

Belki de bu yüzden tarihin büyük insanları yalnızca yaptıklarıyla değil, geride bıraktıkları sorularla da yaşarlar.

PEKİ, DÜNYA BUGÜN NEYİ KAYBETTİ?

Şimdi dönelim bugüne… Bugün dünyaya bakın. İnsanlar inançları, kimlikleri, dilleri, düşünceleri ve çıkarları uğruna birbirlerini ötekileştiriyor.

Bir insanın acısı, hangi tarafta olduğuna göre önem kazanıyor. Bir çocuk ağladığında önce kimden olduğuna bakılıyor. Bir anne evladını kaybettiğinde, gözyaşının hangi bayrağın altında döküldüğü sorgulanıyor.

Oysa gözyaşının dini, dili, ırkı yoktur. Bir annenin evladını kaybetmesi, dünyanın neresinde olursa olsun aynı acıdır.

Bir çocuğun korkuyla uyuması, hangi inanca mensup olursa olsun aynı çaresizliktir. Bir insanın evinden koparılması, hangi tarafta yaşarsa yaşasın aynı yıkımdır.

İsrail’in aynı coğrafyada yaptığı soykırım ve katliamlar karşısında ülkemizin Hamdolsun takındığı tavır belli de… Ya Dünya?

Selahaddin'in Kudüs hikâyesini bugün yeniden okumamızın sebebi de belki budur. Biz onu yalnızca Kudüs'ü fetheden bir komutan olarak hatırlıyoruz. Oysa asıl sormamız gereken, Kudüs'ü fethettikten sonra nasıl davrandığıdır. Çünkü fethetmek bir güç meselesidir. Ama fethettiğin yerde insan kalabilmek, bir karakter meselesidir. Ve belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, tam olarak budur.

Ve İnşallah… Kudüs, Filistin halkının tüm acılarını belki unutturmayacak olsa da ki unutmayacağız. Filistin devletinin başkenti olarak, halkının ve tüm İslam coğrafyasının tekrar huzurla ibadet edip çocukların gülüp oynadığı düşlediğimiz gerçeğine kavuşur. Ve bizde kendimize şu soruyu sorabiliriz;

KUDÜS'Ü FETHEDEBİLİRSİN, PEKİ KENDİNİ FETH EDEBİLDİN Mİ?

Bir gün hepimiz bu dünyadan ayrılacağız. Arkamızda evler, arabalar, makamlar, unvanlar, biriktirdiğimiz paralar ve belki de uğruna birbirimizi kırdığımız nice şey kalacak. Kimimiz kazandığını sanacak, kimimiz kaybettiğini… Ama sonunda hepimiz aynı gerçekle yüzleşeceğiz: İnsan, bu dünyadan ne götürebilir ki?

Belki birinin duasını… Belki bir yetimin gülümsemesini… Belki bir düşmanının bile unutamadığı merhametini… Belki de arkasından söylenen tek bir güzel sözü… Selahaddin Eyyubi'nin hikâyesi bana şunu düşündürüyor:

Bir insanın büyüklüğü, kaç şehri fethettiğiyle değil, gücü elindeyken kaç insanın hayatını koruyabildiğiyle de ölçülmeli.

Şimdi kendimize soralım: Bir gün bütün imkânlar elimizde olsa, bize kötülük etmiş bir insanın hayatı bizim vereceğimiz karara bağlı kalsa, ne yapardık? İntikam mı alırdık? Yoksa merhameti mi seçerdik?

Belki de insanın en büyük savaşı, karşısındaki düşmanla değil, kendi içindeki öfkeyledir. Ve belki de fethedilmesi gereken en zor şehir, Kudüs değil… “İnsanın kendi kalb-i şehridir.”

Bekir Aydoğan