Kapitalist modernitenin topluma sunduğu en temel vaatlerden biri şuydu: “Çok çalış, iyi eğitim al, diplomanı kazan; karşılığında insanca yaşayacağın bir işin, başını sokacağın bir evin ve güvenli bir geleceğin olsun.” Bugün dünyanın dört bir yanında bu toplumsal sözleşmenin tek taraflı olarak feshedildiğine tanıklık ediyoruz. Artık yalnızca güvencesiz ya da niteliksiz iş gücünün değil, yıllarını amfilerde, kütüphanelerde ve sınav maratonlarında tüketmiş eğitimli gençliğin de sistem dışına itildiği bir dönemdeyiz. Yıllara dayalı emek, ailelerin dişinden tırnağından artırarak yaptığı eğitim yatırımları ve gençlerin ömründen verdiği çaba, piyasanın acımasız çarkları arasında bir anda berhava oluyor.

Bu yapısal tıkanmanın günümüzdeki en somut sosyolojik çıktısı, literatüre "ev genci" (NEET - ne eğitimde ne istihdamda olan) olarak geçen yeni bir toplumsal kesimdir. Eskiden işsizlik geçici bir bekleme odası olarak görülürdü; bugün ise diplomalı, donanımlı ama iş bulamadığı için ailesinin evine hapsolmuş, ekonomik bağımsızlığını kuramayan, geleceğe dair umudunu yitirmiş koca bir gençlik geliyor. Bu tablo bireysel bir başarısızlık değil, doğrudan doğruya mevcut üretim ve bölüşüm ilişkilerinin yarattığı sistemsel bir krizdir.

Bugün Amerika’dan Avrupa’ya kadar gelişmiş kapitalist merkezlerde bile genç kuşaklar ağır bir mülksüzleşme ve güvencesizlik kıskacında. Konutun bir barınma hakkı olmaktan çıkıp finansal bir spekülasyon aracına dönüşmesi, gençlerin bırakın ev sahibi olmayı, kirayı dahi karşılayamaz hale gelmesine yol açtı. Üstüne bir de yapay zeka ve otomasyon dalgası eklendi. Sermaye, kâr oranlarını artırmak ve maliyetleri düşürmek için beyaz yakalı emeği hızla ikame etmeye başladı. Yazılımcıdan hukukçuya, tasarımcıdan analiz uzmanına kadar pek çok alanda insan emeği ucuzlatılıyor ya da tamamen devre dışı bırakılıyor.

Batı’da sokakları dolduran, sisteme öfke duyan gençliğin temel meselesi de tam olarak budur: Üretilen devasa teknolojik zenginlikten pay alamamak ve geleceksiz bırakılmak. Bizim ülkemizde ise bu küresel dalganın sarsıcı etkileri henüz tam anlamıyla hissedilmiş değil. Mevcut yapısal sorunlarımızın gölgesinde kalan bu teknolojik kırılma, muhtemelen 8-10 yıl içinde tüm ağırlığıyla sınırlarımızdan içeri girecek.

Ne yazık ki tarihsel bir kırılma anını daha ıskalamanın eşiğindeyiz. Yüzyıllar önce Sanayi Devrimi’ni kaçırmış, bu gecikmenin bedelini bağımlı bir ekonomik yapı, dışa açık kırılgan bir piyasa ve kuşaklar boyu süren yoksullukla ödemiştik. Şimdi insanlık tarihinin en büyük üretim devrimlerinden biri olan yapay zeka ve dijital dönüşüm çağını da benzer bir aymazlıkla kaçırmak üzereyiz.

Üretim odaklı, katma değer yaratan, bilimi ve kamusal kalkınmayı merkeze alan bir ekonomi politikası inşa etmek yerine; rant ekonomisine, ithalata dayalı tüketime ve günübirlik pansuman tedbirlere sıkışmış bir düzen içinde bu yeni çağa hazırlanmak mümkün değil. Teknolojik dönüşümü yalnızca "tüketen" bir pazar olarak kaldığımız sürece, küresel iş bölümünde bize düşen pay yine ucuz emek ve derinleşen işsizlik olacaktır.

Ekonomideki bu plansızlığın en ağır faturası ise eğitim sistemimize kesiliyor. Geleceğin dünyasına, eleştirel düşünceye, bilimsel üretime ve teknolojik yetkinliğe göre kurgulanması gereken kamusal eğitim; ne yazık ki ideolojik saplantıların, suni gündemlerin ve yapay tartışmaların ortasına itilerek adeta boğulmuş durumda.

Okulları birer özgürleşme, sorgulama ve bilim üretme alanı olmaktan çıkarıp içeriksiz müfredatlara ve sığ polemiklere hapseden anlayış, ülkenin en stratejik kaynağını—yani insan gücünü—heba ediyor. Bugün niteliği boşaltılmış eğitim kurumlarından mezun olan, çağın gerektirdiği araçlarla donatılmamış bu gençler, çok değil 8-10 yıl sonra çözülmesi imkânsız devasa bir sorunlar yumağı olarak toplumun karşısına çıkacaktır.

Özetle; bugün yaşanan tablo ne gençlerin tembelliğiyle ne de kaderle açıklanabilir. Emeğin değersizleştirildiği, kamusal eğitimin tasfiye edildiği, bilimin ve liyakatin dışlandığı bir düzende hem ülkemize hem de gençliğimize kelimenin tam anlamıyla yazık oluyor.

Yapay zekâ çağını kaçırmamak, sadece yeni yazılımlar satın almakla değil; eğitimi yapay tartışmalardan kurtarıp özgür ve bilimsel bir zemine oturtmakla, ekonomiyi ise ranttan arındırıp planlı ve üretime dayalı bir düzene kavuşturmak gerekir. Aksi takdirde, diploma sahibi "ev gençlerinin" sessiz çığlığı, yarın hepimizin içinde boğulacağı büyük bir toplumsal krize dönüşecektir.

Gençlik bize öfkesini kusmadan bir an önce gereği yapılmalıdır. Fırsat treni kalktı gidiyor!

Okuma Önerisi: Bu öneri sizin için değil, zaten okumuyorsunuz, çocuklarınız için, okursanız ne ala, sevinirim; Robotlar: Robotik ve Yapay Zekâ Dünyasını Keşfedin

Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı

[email protected]