ESTONYA VE FİNLANDİYA EĞİTİM MODELLERİNİN YOKSULLUKLA MÜCADELE STRATEJİLERİ

Bu köşede eğitim ile ilgili çok yazdık, yazmaya da devam edeceğiz. Eğitim bir ülkenin, bireyin güçlü bir şekilde yarına kalmasında çok önemlidir. O kadar önemlidir ki bu ülkenin kurucu liderleri daha Kurtuluş Savaşı devam ederken “Maarif Şurası’nı” (I. Maarif Kongresi, 15-21 Temmuz 1921 tarihleri arasında) Ankara'da toplamıştır.

Küreselleşen dünyada eğitim, bireylerin sosyoekonomik statülerinin belirleyicisi olmanın ötesinde, ülkelerin kalkınma ve toplumsal refah seviyelerinin ana dinaği haline gelmiştir. Uluslararası öğrenci değerlendirme programları olan PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) ve TIMSS (Uluslararası Matematik ve Fen Eğilimleri Araştırması), ülkelerin akademik başarı seviyelerini ölçmenin yanı sıra, sosyoekonomik arka planın öğrenim çıktıları üzerindeki etkisini ortaya koyan kapsamlı bilgiler sunmaktadır.

Bu yazımızda, PISA ve TIMSS'in güncel veri analizlerini inceleyerek; Estonya ve Finlandiya eğitim modellerinin sosyoekonomik dezavantajları ve yoksulluğu telafi etmede uyguladıkları stratejileri tartışacağız, elbette ki tartışmak isteyenlerle, istemeyenlerle tartışmayacağız!

OECD tarafından 15 yaş grubu öğrencilere üçer yıllık periyotlarla uygulanan PISA ve IEA tarafından 4. ve 8. sınıf düzeyinde dört yılda bir gerçekleştirilen TIMSS araştırmaları, dünya genelinde eğitim sistemlerinin niteliğini kıyaslayan en temel referans noktalarıdır. Son dönem PISA (özellikle küresel pandemi etkilerini de barındıran PISA 2022) ve TIMSS verileri, ülkeler arasındaki ve ülke içi başarı farklarında sosyoekonomik arka planın belirleyici rolünü bir kez daha teyit etmiştir.

PISA verilerinde öne çıkan 'Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Statü İndeksi' (ESCS), öğrencinin evindeki imkanlardan ebeveyn eğitim seviyesine kadar geniş bir yelpazeyi ölçer. OECD ortalamasında, en üst %20'lik sosyoekonomik dilimdeki öğrenciler ile en alt %20'lik dilimdeki öğrenciler arasında Matematik ve Okuma becerilerinde ortalama 80 ile 100 puan arasında (yaklaşık 2 ila 2,5 okul yılına denk gelen) devasa bir başarı farkı bulunmaktadır. Ancak bazı ülkeler, bu sosyoekonomik eşitsizliğin akademik başarıya yansımasını engellemede yüksek bir 'eğitsel dayanıklılık' sergilemektedir.

Estonya, son uluslararası değerlendirmelerde Avrupa'nın en başarılı ülkesi konumuna yükselmiştir. Estonya modelinin başarısının temelinde, yoksulluk ve sosyoekonomik dezavantajların çocukların eğitim çıktıları üzerindeki baskısını ortadan kaldıran kapsayıcı devlet politikaları yer almaktadır. Estonya'da eğitimde fırsat eşitliği doğumla birlikte başlar.

1,5 yaşından itibaren tüm çocukların okul öncesi eğitime (kullanılan adıyla 'Lasteaed') erişim hakkı anayasal ve yasal güvence altındadır. Yoksul ailelerin çocuklarına sağlanan ücretsiz kreş ve okul öncesi imkanları, zihinsel ve sosyal gelişimin kritik ilk yıllarında fırsat uçurumunun kapanmasını sağlar.

Estonya sisteminde 1. sınıftan 12. sınıfa kadar tüm öğrencilere ücretsiz öğle yemeği, ücretsiz ders kitapları ve dijital materyaller sunulur. Yoksul kırsal bölgelerdeki öğrencilerin okula ulaşımı ücretsiz toplu taşıma veya okul otobüsleri ile karşılanır. Bu yaklaşım, yoksulluğun getirdiği temel beslenme ve ulaşım engellerini okul kapısında sıfırlamaktadır.

Estonya, 1990'ların sonundan itibaren başlattığı 'Tiigreshüpe' (Kaplan Sıçraması) projesiyle tüm okulları yüksek hızlı internet ve bilişim altyapısıyla donatmıştır. Ailelerin gelir düzeyinden bağımsız olarak her öğrenci okulda en ileri teknolojilere (kodlama, 3D tasarım, yapay zeka araçları) erişebilir. Sosyoekonomik olarak zayıf ailelere teknolojik cihaz desteği sağlanarak dijital uçurum tamamen ortadan kaldırılmıştır.

Finlandiya eğitim felsefesi 'Hiçbir Çocuk Geride Kalmasın' ilkesine dayanır. Finlandiya, eğitimde rekabet yerine iş birliğini ve hakkaniyeti merkeze alarak sosyoekonomik yoksullukla mücadele etmiştir.

Finlandiya modelinin en özgün yanı, öğrenme güçlüğü veya sosyoekonomik dezavantaj yaşayan öğrencilere anında müdahale edilmesidir. Fin okullarında öğrencilerin yaklaşık %30'u eğitim hayatlarının bir döneminde bireyselleştirilmiş özel destek alır. Bu durum bir 'etiketlenme' değil, doğal bir öğrenme sürecidir. Özel eğitim öğretmenleri, dersten geri kalan öğrencilere küçük gruplar halinde takviye vererek öğrenme eksikliklerinin büyümesini önler.

Finlandiya'da özel okul oranı son derece düşüktür (%1'den az). Tüm devlet okulları eşit kaynak ve bütçe ile finanse edilir. Pozitif ayrımcılık ilkesi gereğince, sosyoekonomik olarak göçmen veya alt gelir grubunun yoğun olduğu bölgelerdeki okullara daha fazla öğretmen kadrosu ve bütçe tahsis edilir. Böylece aileler en yakın mahalle okuluna güvenle çocuklarını gönderir ve okullar arası başarı farkı en aza indirilir.

Finlandiya'da tüm öğretmenler araştırma odaklı yüksek lisans derecesine sahiptir. Öğretmenler merkezi sınav baskısından uzak, müfredatı sınıftaki öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına ve sosyoekonomik durumlarına göre uyarlama özerkliğine sahiptir.

Hem Estonya hem de Finlandiya örnekleri incelediğinde, uluslararası sınavlarda sürdürülebilir başarının ve sosyal adaletin yakalanmasının tesadüf olmadığı görülmektedir. Her iki modelin ortak kesişim noktaları şunlardır:

Sosyal Devlet Destekleri: Eğitimin barınma, beslenme ve materyal gibi yan maliyetlerinin tamamen kamusal kaynaklarla üstlenilmesi.

Erken Çocukluk Eğitimi: Fırsat eşitliğinin okul çağı öncesinde başlatılarak dil ve bilişsel gelişim farklarının önceden kapatılması.

Pozitif Ayrımcılık Esaslı Bütçeleme: Kaynakların ihtiyaç duyan okullara ve öğrencilere daha fazla aktarılması.

Merkezi Sınav Baskısının Azaltılması: Öğrencileri sürekli sıralayan sınavlar yerine, öğrenme süreçlerini destekleyen biçimlendirici değerlendirme yaklaşımlarının benimsenmesi.

PISA ve TIMSS veri analizleri açıkça göstermektedir ki, yoksulluk kader değildir. Estonya ve Finlandiya'nın uyguladığı nitelikli, kapsayıcı ve sosyal adaleti temel alan eğitim politikaları, sosyoekonomik engellerin aşılabileceğini kanıtlamaktadır.

Eğitimde hakkaniyeti merkezine alan sistemler, sadece dezavantajlı öğrencilerin akademik başarısını yükseltmekle kalmayıp, ülkenin toplam insani sermayesini ve toplumsal barışını da en üst seviyeye taşımaktadır.

Eğitim alanında olağanüstü gelişmeler yaşanırken, ülkemiz yoksulluk, yolsuzluk ve liyakatsizlik cenderesinden bir türlü çıkamamaktadır.

Yapılacak daha çok iş var. Derdimiz ülkemiz ise gelin tartışalım, tartıştıklarımız üzerinden ulaştığımız sonuçları hayata geçirelim. Yoksa duvara toslayacağız.

Okuma Önerisi: https://www.educationestonia.org/tiger-leap/

Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı

[email protected]