Efsunlu efsanelerin, masalların ve sürreal gerçekliğin içinden; Afyon Savaşları'nın tarihsel kırılmalarını aşarak gelen ve uyanan dev: Çin.

21. Yüzyılın ilk çeyreğinde küresel jeopolitik ve jeoekonomik dengelerde köklü değişimler yaşanmaktadır. Çin Halk Cumhuriyeti ekonomi, eğitim, yapay zekâ, kuantum bilişim, yenilenebilir enerji, uzay araştırmaları ve savunma sanayii gibi kritik alanlarda eşi benzeri görülmemiş atılımlar gerçekleştirmektedir.

Bu çok boyutlu yükseliş tesadüfi bir piyasa dinamiğinin değil, devlet eliyle planlanan ve uygulanan uzun vadeli stratejik kalkınma hamlelerinin bir sonucudur. Bu büyük atılımın merkezinde ise şüphesiz Çin eğitim sistemi yer almaktadır.

Çin, insan kaynağını üretim süreçlerinin ve teknolojik bağımsızlığın ana kaldıracı olarak konumlandırmıştır. Uluslararası alanda yapılan PISA (OECD), TIMSS ve PIRLS (IEA) gibi geniş ölçekli öğrenci değerlendirme sınavlarında Çin'in elde ettiği olağanüstü başarılar, küresel eğitim camiasının dikkatini bu ülkeye çekmiştir.

OECD tarafından 3 yılda bir düzenlenen PISA (Program for International Student Assessment) verileri incelendiğinde, Çin'in katıldığı alanlarda zirveyi domine ettiği görülmektedir. Ancak bu başarı değerlendirilirken 'örneklem yapısı' bilimsel bir titizlikle ele alınmalıdır. Çin, uluslararası sınavlara tüm ülke geneli yerine belirli pilot bölgelerle katılmaktadır.

En çok bilinen örneklem B-S-J-Z kısaltmasıyla ifade edilen dört ana bölgedir:

• Pekin (Beijing): Siyasi ve akademik merkez.

• Şanghay (Shanghai): Finans, ticaret ve yüksek teknoloji merkezi.

• Jiangsu: Sanayileşmiş ve eğitim altyapısı son derece gelişmiş doğu eyaleti.

• Zhejiang: Özel sektörün, dijital ekonominin ve yenilikçiliğin merkezi.

Bu 4 bölgenin toplam nüfusu yaklaşık 180-190 milyon civarındadır. Birçok Avrupa ülkesinin nüfusundan katbekat fazla olan bu nüfus, 1.4 milyarlık Çin nüfusunun en gelişmiş, kaynaklara erişimi en yüksek %15'lik dilimini temsil etmektedir.

Uluslararası Değerlendirme Verileri Karşılaştırması

Sınav / Alan

B-S-J-Z Çin Puanı

OECD Ortalama

Küresel Sıralama Konumu

PISA Matematik

590 - 612 Puan

489 Puan

1. Sıra (Dünya Lideri)

PISA Fen Bilimleri

590 - 597 Puan

489 Puan

1. Sıra (Dünya Lideri)

PISA Okuma Becerileri

527 - 555 Puan

487 Puan

İlk 2 İçinde

TIMSS / PIRLS Eğilimleri

Zirve Seviye

500 Puan

Doğu Asya Grubuyla Lider

Çin eğitim başarısı sadece uzun çalışma saatleriyle açıklanamaz. Sistemin arkasında köklü bir kurumsal tasarım ve toplumsal adanmışlık bulunmaktadır. Çin eğitim sisteminin belkemiğini Gaokao oluşturur.

Yılda yaklaşık 12-13 milyon öğrencinin katıldığı bu sınav, meritokratik (liyakat esaslı) dikey sosyal hareketliliğin en temel mekanizmasıdır. Kırsaldan gelen bir işçi çocuğunun Pekin veya Tsinghua Üniversitesi'ne girmesinin tek yolu Gaokao'da yüksek puan almaktır. Bu durum sınavı toplumsal bir kader sınavına dönüştürmektedir.

Çin’de Öğretmen Yetiştirme Sistematiği ve Liyakat

Çin'de öğretmenlik mesleği Yüksek bir toplumsal statüye sahiptir. Öğretmenler sürekli ders gözlemi, akran mentorluğu ve bölge çapında müfredat geliştirme çemberlerine katılırlar. Şanghay modelinde başarılı okul müdürleri ve kıdemli öğretmenler, geri kalmış okulları iyileştirmek üzere görevlendirilir.

Disiplin, Çaba ve Konfüçyüsçü Etik

Batı pedagojisinde sıkça öne çıkarılan 'doğuştan gelen zekâ/yetenek' kavramının aksine, Çin kültüründe ve eğitim anlayışında 'çaba ve çalışma' (Gongfu) esastır. Başarı, bireyin ve ailenin azmine bağlanır.

Sosyalist Eğitimbilim Açısından Eleştirel Değerlendirme

Marksist eğitimbilim teorisi (Krupskaya, Vygotsky, Makarenko, Freire); eğitimin temel amacını bireyin çok yönlü gelişimi (politeknik eğitim), yabancılaşmanın kırılması ve toplumsal eşitliğin sağlanması olarak tanımlar. Bu çerçevede Çin eğitim modeli diyalektik bir eleştiriye tabi tutulmalıdır.

Olumlu Unsurlar

*Merkezi Planlama ve Stratejik Yönelim: Çin, eğitim yatırımlarını savunma sanayii, yapay zekâ ve mühendislik alanlarıyla doğrudan entegre etmektedir.

*Kamusal Kaynak Tahsisi: Temel eğitimde devlet bütçesinin öncelikli kılınması ve fen-matematik okuryazarlığının kitle çizgisine yayılması.

*Kolektif Çalışma Disiplini: Sınıf içi öğrenmede bireysel rekabetin yanı sıra grup sorumluluğu ve kolektif başarma bilincinin işlenmesi.

Sosyalist İdealden Sapmalar ve Eleştiriler

*Sınav Odaklı Yabancılaşma ve Aşırı Yarışmacılık: Sınav baskısı, gençlik üzerinde ağır bir zihinsel yük oluşturmakta ve yaratıcı-özgür düşünceyi sınırlamaktadır.

* Gölge Eğitim / Özel Ders (Neijuan): Ailelerin çocuklarını özel kurslara gönderme yarışı, sosyo-ekonomik durumu iyi olan sınıflara avantaj sağlamaktadır (Çin hükümetinin 2021'de özel ders şirketlerini yasaklayan 'Çifte Yükü Azaltma' politikası bu çelişkiyi çözme arayışından kaynaklanır).

*Kır-Kent Ayrışması: B-S-J-Z bölgesinin sunduğu standartlar ile batı/kırsal eyaletlerdeki okullar arasındaki nitelik farkı sosyalist eşitlik ilkesiyle çelişmektedir.

Teknolojik Atılım ve Savaş Sanayii ile Entegrasyon

Çin'in PISA ve TIMSS başarıları soyut matematik veya fen testlerinden ibaret değildir. Bu başarı, ülkenin yüksek teknoloji ve savunma sanayiindeki somut hamlelerinin altyapısını oluşturmaktadır:

* STEM Okuryazarlığı ve Mühendis Ordusu: Çin her yıl dünyada en fazla STEM (Bilim, Teknoloji, Mühendislik, Matematik) mezunu veren ülkedir.

*Askeri-Sivil Füzyon (Military-Civil Fusion): Üniversiteler ve araştırma enstitüleri; hipersonik füzeler, yapay zekâlı insansız deniz/hava araçları, yerli çip üretimi ve kuantum iletişim projelerinde savunma sanayi ile tam entegre çalışmaktadır.

*Ar-Ge Kapasitesi: PISA'da üst düzey problem çözme becerisi gösteren genç beyinler, ülkenin yerli teknoloji ekosistemine doğrudan aktarılmaktadır.

Çin eğitim sistemi, disiplinli yapısı, fen-matematik ağırlıklı müfredatı ve merkezi planlama gücüyle küresel çapta muazzam bir teknolojik ve ekonomik sıçrama yaratmıştır. Uluslararası sınavlarda elde edilen skorlar bu nitelikli insan kaynağı birikiminin somut kanıtıdır.

Ancak, eğitim sistemin sadece teknokratik bir araç veya küresel güç olma aracı olarak görülmemesi gerekir. Gerçek bir hümanist eğitimbilim yaklaşımı; yüksek akademik standartları, bireyin ruhsal-bedensel gelişimi, eleştirel düşünce ve toplumsal adalet ile dengelemeyi şart koşar.

Gelişmekte olan ülkeler için Çin deneyimi; eğitimin ulusal kalkınma ve teknolojik bağımsızlık planlarıyla entegre edilmesinin önemini gösterirken; aşırı sınav odaklılığının getirdiği insani bedeller açısından da önemli dersler sunmaktadır.

Dünyada iyi olarak tanımlanan eğitim sistemlerini ve uygulamaları analiz ederek değerlendirmeli, kendi sosyo ekonomik ihtiyaçlarımız ve gelecek için çıkarımlarda bulunarak Türkiye’ye özgü modeller geliştirmeliyiz.

ERCAN EROĞLU