Yaklaşık 25 yıl önce Doğu Anadolu’muzda, sınıra yakın bir ilçede bulunan Yatılı İlköğretim Bölge Okulunu bir proje kapsamında görme imkânım olmuştu. İlçe halkının yoksulluğu acı vericiydi. Tabi ki bu durum okula ve çocuklara da yansıyordu. Özellikle köylerden gelen o masum çocukların mazlumluğu ve yalnızlığı içler acısıydı.

Okulda olmaları, sıcak bir mekânda eğitim görmeleri ve sıcak yemek yiyebilmeleri onlar için büyük bir şanstı. Ama çocukların akademik başarısını geçtim uygulayacağımız ankete ortaokul öğrencilerinin adını soyadını dahi yazamamaları beni çok üzmüştü.

Eğitim, bir toplumun geleceğini inşa eden en önemli unsurlardan biri olarak kabul edilir. Ancak bu önem, toplumun her bir çocuğuna sunduğu imkânların eşitliğiyle doğrudan ilişkilidir. Türkiye’de eğitim kalitesini artırma tartışmaları genellikle müfredat değişiklikleri, sınav sistemleri veya okul binalarının fiziksel altyapısı etrafında şekillenmektedir.

Oysa meselenin çok daha derin, yapısal ve insani bir boyutu gözden kaçırılmaktadır: Çocuk yoksulluğu, derinleşen bölgesel eşitsizlikler ve bunların doğrudan bir sonucu olarak ortaya çıkan beslenme yetersizliği…

Eğitim Öğrenci Ercan Eroğlu Köşe Gençgazete

Bir çocuğun okula kahvaltı yapmadan gitmesi, yalnızca bireysel bir dram değil; kamusal bir başarısızlık ve toplumsal adalet krizidir. Bilişsel gelişim, biyolojik olarak doğru ve yeterli beslenmeyle başlar.

Okul çağı çocuklarında dengeli ve düzenli beslenme; odaklanma süresini, hafıza kapasitesini, problem çözme becerilerini ve nihayetinde fiziksel ile psikolojik sağlığı doğrudan etkiler.

Yoksulluk ve okullar arası imkân farklılıkları, çocukların bu en temel hakkına erişimini engellediğinde, eğitimde fırsat eşitliği söylemi kâğıt üzerinde kalmaya mahkûm olur.

Uluslararası değerlendirme sınavları (PISA ve TIMSS gibi), ülkelerin eğitim sistemlerindeki bu acı gerçeği net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu sınavlardan elde edilen veriler, öğrencilerin akademik başarısı ile sosyoekonomik arka planları arasında kopmaz bir bağ olduğunu açıkça gösterir.

Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı okullarda okuyan çocukların gösterdiği düşük performans, onların yeteneksizliğinden değil; nitelikli eğitime ve sağlıklı gıdaya erişimdeki adaletsizlikten kaynaklanmaktadır. Türkiye’de bölgeler ve okullar arası uçurum derinleştikçe, eğitim sistemi bir sosyal mobilite (yukarı doğru sosyal hareketlilik) aracı olmaktan çıkıp, mevcut eşitsizlikleri yeniden üreten bir yapıya dönüşmektedir.

Burada durup kamu odaklı ve sosyal devlet anlayışını merkeze alan başarılı ülke örneklerine bakmak bizler için ufuk açıcı olabilir.

Dünya genelinde eğitim kalitesi ve fırsat eşitliği denildiğinde öne çıkan Finlandiya ve son yıllarda yakaladığı büyük başarıyla dikkat çeken Estonya, bu durumun tesadüf olmadığını kanıtlamaktadır.

Finlandiya, onlarca yıldır sürdürdüğü eğitim politikasının merkezine "her çocuğa eşit imkân" ilkesini koymuştur. Ülkede 1948 yılından bu yana uygulanan ücretsiz okul yemeği programı, eğitimde adalet anlayışının en somut örneğidir.

Finlandiya’da bir çocuğun hangi bölgede doğduğu veya ailesinin gelir seviyesi ne olursa olsun, okulda aynı nitelikli, besleyici sıcak yemeğe ulaşması devlet güvencesindedir. Bu durum, çocukların sınıfa eşit şartlarda girmesini sağlar.

Benzer şekilde Estonya, sosyal devleti eğitimin her kademesinde hissettiren politikaları sayesinde uluslararası başarısını artırmıştır. Estonya’da da tüm ilköğretim öğrencilerine ücretsiz ve sağlıklı sıcak yemek sunulmakta, okul ortamındaki eşitsizlikler asgari düzeye indirilmektedir. Her iki ülkede de başarı, rekabetçi sınavlarla değil; çocuğun üstün yararını gözeten, beslenmeden psikolojik desteğe kadar bütüncül bir sosyal politika anlayışıyla yakalanmıştır.

Türkiye’de eğitim reformundan söz edeceksek, işe sınıfın kapısından değil, yemekhanesinden veya beslenme çantasından başlamak zorundayız. Bilişsel gelişimi doğrudan etkileyen beslenme durumu ile akademik başarı arasındaki bu kritik ilişki, yeni dönemin eğitim politikalarının odak noktası olmalıdır.

Çözüm, eğitimi piyasa koşullarına ve ailelerin maddi gücüne terk eden anlayıştan hızla uzaklaşarak, kamusal ve kapsayıcı adımlar atmakta yatmaktadır.

Bu doğrultuda atılması gereken en acil adım, Türkiye genelindeki tüm devlet okullarında -herhangi bir ayrım gözetmeksizin- her çocuğa en az bir öğün ücretsiz, besleyici ve sağlıklı sıcak yemek sunulmasıdır ve bu mümkündür.

Okul yemeği programları bir lütuf veya yardım değil, çocukların en temel hakkı ve devletin kamusal bir sorumluluğudur. Bölgesel ve okullar arası eşitsizlikleri azaltmak için kaynaklar, dezavantajlı bölgelere ve okullara öncelikli olarak aktarılmalıdır.

Sonuç olarak, bir toplumun gelişmişlik düzeyi, en kırılgan bireyleri olan çocuklarına verdiği değerle ölçülür. Çocuklarımızın akademik başarısını artırmak ve uluslararası alanda hak ettiği yere taşımak istiyorsak, derinleşen yoksulluk ve eşitsizlik karşısında anayasamızda yazılı olan (!) sosyal devleti yeniden göreve çağırmak zorundayız.

Her çocuğa eşit, nitelikli ve besleyici bir eğitim ortamı sağlamak, sadece yarının akademik başarısını değil, daha adil ve sağlıklı bir toplumun geleceğini de inşa edecektir.

21. yüzyıl Türkiye’sini ancak bu yolla inşa edebiliriz.

Okuma önerisi: https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2024/mar/27/free-lunches-brain-breaks-and-happy-teachers-why-estonia-has-the-best-schools-in-europe

Ercan EROĞLU Eğitim Bilimleri Uzmanı, Araştırmacı

[email protected]