1848’de ilk Ebniye Nizamnamesi yürürlüğe girmiştir. Bu nizamnamede binaların inşaat tarzı, yollar ve yangın yerlerine ilişkin konular belirtilmiştir. 1856, 1858, 1864 tarihlerinde (de) yeni düzenlemeler yapılmış, 1882 yılında Ebniye Kanunu olarak yeniden düzenlenip yürürlüğe girmiştir. Kanunla; sokaklar genişliklerine göre sınıflara ayrılmış, çıkmaz sokaklara inşaat yapımı yasaklanmış, kamulaştırma kararı almaya belediye meclisi yetkili kılınmış, yapılacak yapıların cinslerine göre bina yükseklikleri belirlenmiş, ilk kez yollar dışında avlular, iskeleler, mesire ve ibadet yerlerinin kamuya ait alanlar olduğu düşünülmüş buralara yapı yasağı (vb) getirilmiştir.”
“1842 yılında İnegöl ‘Sarayönü Çayırında’ misafirhanesi, ahırları, hizmetçi odaları ve benzeri tesisleri içine alan geniş müştemilatı ve eklentileri olan bir ‘emlak-ı şâhâne müdürlüğü binası’ inşa edilmiştir. Yönetici olarak da nizamnamede belirtildiği gibi bir emlak-ı şahane müdürü atanmıştır.”
1870 yılında İnegöl’de Belediye İdaresi kurulmuş olup 1885-1926 yılları da yeni oluşturulan Ertuğrul Vilayetinin kazası olarak geçirilmiştir. Uzun yıllar İnegöl kasabasının nüfusunda önemli artışlar meydana gelmemiş, alansal gelişme de yavaş olmuştur. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası oluşan göçler ile yeni köyler oluşmuş ve ilçe merkezinde de alansal genişlemeler ortaya çıkmıştır.
“İshakpaşa Külliyesi ile ilgili en geniş tadilat ve onarım Sultan II. Abdülhamit devrinde ve 1876-1877 yıllarında Evkaf Nezareti’nce gerçekleştirilmiştir.35 İshakpaşa Külliyesinin yakın çevresinde yer alan mezarlık dışındaki alanlara da Osmanlının simgesi olarak kabul edilen çınar ağaçları dikilmiştir. Cemaate ve esnafa hizmet vermek üzere kadın ve erkek tuvaletleri inşa edilmiştir.”
“1880’li yılların sonuna doğru, 1 hükümet konağı, 7 cami, 2 mescid, 1 bedesten, 2 hamam, 7 okul, 7 fırın, 5 ipek (harir)fabrikası, 1 telgrafhane, 13 debbağhane, 1 eczane, 30 kahvehane, 20 mağaza, 305 dükkân ve 1374 hanesi bulunmaktadır.”
1900’lerin başlarında ilçemizi ziyaret eden İbnülcemal Ahmet Tevfik “ Velosipet ile bir Cevelan 1900’e Doğru İstanbul’dan Bursa’ya Bisikletle Bir Gezi” sayfa 62 ve 63’de ilçemizin Gazhane ve emlak-i şahane binalarına da yer vermiş. “Kazgancı bayırından sonra 48 dakikada 25 kilometre gitmiştik ki İstanbul tarzı düzenlenmiş ve renk renk çiçeklerle süslenmiş, ortası fıskiyeli yuvarlak bir havuzu olan şirin bir bahçeye rastladık. Yolun hali, bahçelerin durumu İnegöl’e yaklaşmakta olduğumuzu gösteriyordu. Şuracıktan bir kahve içmeksizin geçemeyecektik. Şose ile çiçek bahçesini birbirine bağlayan tahta köprüden geçip bahçeye girdik. Birer kahve içip yorgunluk aldıktan sonra üstümüzü başımızı silkip süpürüp şehre gidebilecek bir kıyafetimiz oldu. Çünkü İnegöl’e bir buçuk kilometre uzaklıkta belediye tarafından yapılan gazhane ve şu bahçe ile kahve beldenin bayındırlık derecesinin açık bir kanıtı idi.
“Şehir başlı başına bir yapı ve inşa sürecidir. Osmanlı şehir planında egemen öğeler cami, bedesten ve imaret siteleridir. Şehre gelen yollar buralarda sonuçlanır ve aralarında düzenli bir bağlantı vardır. Bu odak noktaları arasındaki çatı, ekonomik etkinliklerin sahnesi olan çarşı ve pazar yerleri ile doldurulmuştur. Şehrin asıl merkezini ‘Bedesten’ oluşturur. Etrafında yalnızca bir geceleme yeri niteliği taşımayan, aynı zamanda ticaret yeri olan hanlar yer almıştır. Çoğunlukla kentin büyük cami ya da camilerinden bazıları da burada yer alabilir. Bu merkezden diğer odak noktalarına doğru bir yayılma göze çarpar. Yayılmanın mihverini de bedestenden başlayan ve “Uzunçarşı” denilen geniş cadde oluşturur. Uzunçarşı şehirde üretilen her türlü mal ve hizmet erbabının bulunduğu kesimdir. Uzunçarşıya açılan
sokaklarda her biri ayrı iş kolunda mal ve hizmet üreten esnaf örgütleri yer alır.”
Cuma Camii ve Hamamı (1398 - 1402), İshakpaşa Camii ve Medresesi (1487), Caferpaşa Kervansarayı (Beylik Han) (1721), Kapalıçarşı-Bedesten (1887 - 1888) Uzunçarşı (Uzun Sokak), Yoğurt Pazarı, Balık Pazarı, Ayakkabıcılar Çarşısı, Maniifaturacılar Çarşısı, Yorgancılar Çarşısı, günümüzde artık kalmamış olan fakat tarihsel süreçte bölgede yer aldığını bildiğimiz hanlar. Bütün bunları alt alta sıraladığımızda, İnegöl ilçe merkezindeki yapılaşma sürecinin, birinci paragrafta dile getirilen Osmanlı şehirleşme şablonuna uygun bir gelişme gösterdiğini söyleyebiliriz.
TURHAN ŞAHİN'İN "İNEGÖL BELEDİYELİ YILLAR" isimli eserinden düzenlenip yayına hazırlanmıştır.
Kaynak: gencgazete.net
