VAKIF

Sözlükte; durmak, durdurmak, alıkoymak anlamındaki vakıf (vakf) kelimesi terim olarak bir malın maliki tarafından dini, içtimai ve hayri bir gayeye ebediyen tahsisi” şeklinde özetlenebilecek, hukuki bir işlemle kurulan ve İslam medeniyetinin önemli unsurlarından birini teşkil eden hayır müessesesini ifade eder.11

“Selçuklu ve Osmanlı toplumunda, kişinin sahip bulunduğu mal varlığı üzerinde sadece kendinin değil, içinde bulunduğu toplumun da hakkı olduğu inancı hâkimdi. Bu nedenle varlıklı kişilerden bir vakıf eseri yapmaları beklenirdi.”12

“Beledi hizmetleri üstlenmeleri vakıf sisteminin en önemli faydalarındandır. Hükümete, belediyeye ve halka yük olmadan fertler tarafından yapılması ve halkın da bundan parasız istifade etmesi önemlidir. Bu müesseseleri yapanlar onların hem yapılış hem idari masraflarının hem de bunları idare edecek memurların aylıklarını temin edecek irad ve akarları önceden hazırlarlardı.”13

“Vakıf sistemi kapsamında yapılan cami, medrese, kütüphane, çarşı gibi sosyal ve ekonomik yapılar etrafında şehirler gelişerek dönüşüme uğramış ve bunlar birer merkez işlemi görmüştür. Bireyler vakıflar tarafından yürütülen beledi hizmetlerden eşit bir şekilde yararlanmıştır.”14

“Vakıflar bu hizmetleri yerine getirirken, yapılan harcamaları vakıf arazilerinin reayasından toplanan vergilerden ve vakfedilen malların gelirlerinden karşılamışlardır. Ayrıca vakıflar bazı vergilerden muaf olmuştur. Şehir dahilinde olan beledi hizmetlerin önemli bir kısmı vakıflar tarafından yapılırken devlet sadece vakıfların hizmetini denetlemiştir.

LONCA

“Osmanlı sosyo-ekonomik yaşamında varlıklarını hissettiren loncaların temel özelliği meslek mensuplarının ilgili oldukları mesleki alanın düzenli bir şekilde işlemesini sağlamaktır. Loncalar sahip oldukları sandıkları, üyeleri arasındaki dayanışmanın sağlanması ve üstlendikleri yerel hizmetlerde yapılan harcamaları karşılamak için kullanmışlardır. Merkezi yönetimin taş- radaki temsilcisi ve kadının yerel hizmetlerle ilgili taleplerini karşılamakla görevli olan loncalar mesleki faaliyetlerin yapıldığı yerlerin güvenliği, düzeni ve temizliğinden sorumlu olmuşlardır.”16

“Loncalar mesleki işlerini yaptıkları çarşılarda iktisadi hayatı ellerinde tutup beledi hizmetlerin bir kısmını da bu mekânlarda yapmışlardır. Loncalar kurdukları organizasyonla çarşı yollarının yapımını, temizliğini, aydınlatılması, su ihtiyacının karşılanması, personelin eğitilmesi, malların kalitesi ve standardizasyonunun sağlanması gibi görevleri çözümlemişlerdir.” 17

“Loncalar sayesinde esnaf idarede söz sahibi olmuştur. Loncanın başındaki esnaf şeyhi veya kethüdası esnaf tarafından seçilir ve kadı tarafından sicile kaydedilirdi. Loncalar üyelerinin mesleki etkinliklerini denetler ve düzenlerdi. Lonca şeyhleri hükümet emirlerini halka aktarmışlar, bunlara uyulup uyulmadığını izlemişler, önceden saptanan vergi miktarını üyeler arasında paylaştırıp toplamışlardır.“18

(Turhan Şahin’in, “İnegöl Belediyeli Yıllar” Kitabından)

Turhan ŞAHİN

DİPNOTLAR

13 Karabulak, a.g.t., s.34.

14 Kılıç, a.g.e., s.33.

15 Kılıç, a.g.e., s.34.

16 Kılıç, a.g.e., s.36.

17 Kılıç, a.g.e., s.36.

11 Hacı Mehmet Günay, “Vakıf”, DİA, 2012, C.42, ss. 475-479.

12 Karabulak, a.g.t., s.31