“İnegöl, Osmanlı Devleti’nin gaza ve fetih ruhu çerçevesinde Bizans Tekfurlarıyla ilk karşılaştığı, hanedandan ilk şehidini verdiği manevi misyona sahip bir şehirdir. Bu şehir, beylik sürecinden yıkılışına kadar Osmanlı Devleti’nin bütün dönemlerine şahitlik etmiştir.”22
“Orhan Gazi Dönemi’nde Sultanönü (Eskişehir), Hüdavendigâr (Bursa), Kocaeli ve Karesi (Balıkesir) Sancakları bulunuyordu. Beyliğin sınırları genişledikçe yeni idari üniteler eklenerek önce Rumeli Eyaleti daha sonra 1393 senesinde Anadolu Eyaleti tesis edildi. Eyalet, devlet teşkilatında en büyük idari birimdi ve altında livalar vardı.”23
“1530 yılında 17 livası olan Anadolu Eyaleti ise Kütahya, Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar), Sultanönü, Hamid (Isparta), Ankara, Bolu, Kastamonu, Kangırı (Çankırı), Koca-eli, Hüdavendigâr, Karesi, Biga, Saruhan (Manisa), Aydın, Menteşe (Muğla), Teke (Antalya), ve Alaiye Livalarından müteşekkildi.”24
“XVI. yüzyılın ortalarında Hüdavendigâr Livasında Bursa, İnegöl, Yar-Hisar, Ermeni-Bazarı, Domaniç, Yeni-Şehir, Söğüd, Göl, Yenice-i Taraklu, Ak-Yazı, Ak-Hisar, Göynük, Bey-Bazarı, SifriHisar, Kite, Mihalıççık, Mihaliç, Aydıncık, Gönen, Tuzla, Adranos, Kebsud, Tarhala ve Bergama Kazaları bulunmaktaydı.”25
“1530’lu yıllarda İnegöl, Hüdavendigâr livasına bağlı bir kazaydı. Kazada merkez dört mahalle, 55 köy ve çiftlik, mezra ve yaylalar bulunmaktaydı. Merkez Mahalleler Cami-i Şerif, Sinanbey, Yenice Mescit ve İshakpaşa İmareti idi. 1784 tarihli avarız vergi kayıtlarında İnegöl, Hüdavendigâr Sancağı kazası olarak 3 merkez mahalle ve 46 köyden oluşmaktaydı. İshakpaşa İmareti Mahallesi ileri zamanlardaki kayıtlarda görülmemektedir.”26
“Ömer Lütfi Barkan ve Enver Meriçli tarafından hazırlanan “Hüdavendigâr Livası Tahrir Defterleri” isimli kitapta İnegöl Kazası hane sayılarının da yer aldığı üç farklı tarihte yapılan sayımlar incelenmiştir. Kitapta geçen A sayımı 1487, B sayımı 1530 ve C sayımı 1573’te yapılmıştır.
İnegöl kaza merkezi 1487 sayımında 78, 1530 sayımında 80, 1573 sayımında 137 hanedir. Mücerredler (bekâr) ise 14, 50 ve 126’dır. Tahmini nüfusu hesaplanırken her hanede 5 kişinin olduğu varsayımıyla hareket edildiğinde ilk sayımda 400 nüfusun olduğu sonucuna ulaşılabilir. 1530 yılında 450 ve 1573’e gelindiğinde ise 137 haneye ulaşan nüfusun 800’ü aştığı söylenebilir.”27
“XVI. yüzyılda pek çok Anadolu şehrinde olduğu gibi halkın geçimi ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Bunun yanı sıra tavukçuluğun gelişmiş olması ve İstanbul’a büyük oranda tavuk ve yumurta gönderilmesi yine bazı bölgelerinde ipek böcekçiliği ve ipekçiliğin ekonomik hayat içerisinde yer alması dikkat çekici özelliklerindendir.
Ekonomik durumuna göre herkesin bir dut bahçesi bulunurdu. Bütün kasaba ve köy halkı ipek üretiminden bir gelir elde ediyordu. Ürünlerin en fazla talep edileni ve dolayısıyla en çok gelir sağlayanı ipek kozasıydı.”28
“Osmanlı XVI. Yüzyıl İnegöl Kazası Vakıflarına dair tespit edilenlerin isimleri: İshak Paşa İmareti Vakfı, I. Murat Vakfı, Mustafapaşaoğlu Mehmed Bey Vakfı, Hatip Camii Vakfı, Sultan Evkafı, Amme Vakfı, Eşkünlü Evkafı.”29
Vergi yükümlülerini ve askere gidecekleri tespit etmek amacıyla 1830 yılında yapılan ve sadece erkek nüfusun dikkate alındığı sayımlar, modern anlamda ilk nüfus sayımıdır. Kasaba merkezi 1830 sayımlarında 396 hane 904 erkek nüfustan ibarettir.
Cuma Mahallesi 152, Sinanbey Mahallesi 166 ve Yenice Mahallesi 78 hanedir. Kasaba ve köylerdeki hane sayısı toplam 2.229’dur. Ahalinin % 17’si kent merkezinde, % 83’ü ise kırsal kesimde yaşıyordu. Köylerdeki çocuk nüfus oranı belirgin bir şekilde şehirden daha yüksekti. Kasaba ve köylerdeki erkeklerin sayısı 5.308’di. Kadın nüfusun da erkekler ile aynı olduğu düşünülürse toplam nüfusun 11.000 olduğu düşünülebilir.
(Turhan Şahin’in, “İnegöl Belediyeli Yıllar” Kitabından)
Turhan ŞAHİN
DİPNOTLAR
19 Karabulak, a.g.t., s.36.
20 Polat, a.g.t., 201.
21 Meliha Dağ, 1260 Tarihli Temettuat Defterine Göre İnegöl kazası Merkezinin Sosyo-Ekonomik Yapısı, (Yüksek
Lisan Tezi), Manisa: Celal Bayar Üniversitesi S.B.E. Tarih Anabilim Dalı, 2007, s.16.
22 Hatice Uzer, 01444 Numaralı İnegöl Müslim Nüfus Defteri’nin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, (Yüksek Lisans Tezi), Bursa Uludağ Üniversitesi S.B.E. İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı İslam Tarihi Bilim Dalı,
23 Polat, a.g.t., s.34.
24 Polat, a.g.t., s.34.
25 Polat, a.g.t., s.34.
26 Uzer, a.g.t., s.12.
27 Uzer, a.g.t., s.42.
28 Zekeriya Bülbül, “XVI. Yüzyıl Ortalarında İnegöl’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”, Selçuk Üniversitesi SBE Dergisi,
S.16, 2006, s.203.
29 Bülbül, a.g.m., s.202.
30 Polat, a.g.t., s.314.
31 Polat, a.g.t., s.177
