Tıp eğitiminde insan bedeninin kadavra olarak kullanılması, dinî açıdan belirli şartlar çerçevesinde mümkün görülüyor.
Sağlığın korunması, tıp biliminin geliştirilmesi ve sağlık alanında hizmet verecek kişilerin yetiştirilmesi amacıyla izin verilen uygulamada; kişinin rızası, beden dokunulmazlığı, mahremiyet ve cenaze işlemleri konusunda belirlenen esaslara uyulması gerekiyor.
İslam dini, insan onurunu ve beden dokunulmazlığını en üst düzeyde korurken, tıp biliminin ilerlemesi ve insan hayatının kurtarılması gibi toplumsal zorunluluklar (maslahat) doğrultusunda belirli sıkı şartlara bağlı olarak kadavra kullanımına cevaz vermektedir.
İslam’da insan bedeninin dokunulmazlığı esastır
İslam’a göre insan, saygın ve dokunulmaz bir varlıktır. İnsanın mükerrem oluşuna el-İsrâ suresinin 70. ayetinde işaret edilirken, beden dokunulmazlığının ölümden sonra da korunması dinî bir yükümlülük olarak kabul ediliyor.
Bu yaklaşımın dayanakları arasında cenazeye ilişkin hadisler de bulunuyor (Buhârî, Cenâiz, 47 [1308]; Müslim, Cenâiz, 96 [971-972]; Ebû Dâvûd, Cenâiz, 64 [3207]).
Bu nedenle, vefat eden bir kişinin bedenine müdahale edilmesine ancak zaruri durumlarda izin veriliyor. Kadavra kullanımına ilişkin değerlendirme de insanın saygınlığının korunması ve sağlık açısından ortaya çıkan ihtiyaçların birlikte gözetilmesine dayanıyor.
Zaruri durumlarda cerrahi müdahaleye izin veriliyor
İslam âlimleri, vefat etmiş bir kadının karnındaki canlı çocuğun kurtarılabilmesi için ölen anneye cerrahi müdahalede bulunulmasını caiz görmüşlerdir. Bu görüş, zaruret hâlinde ölünün bedenine müdahale edilebilmesinin örneklerinden biri olarak aktarılıyor (Kâsânî, Bedâ’i‘, 5/130; Nevevî, el-Mecmû‘, 3/138; 5/302).
Aynı ilkeden hareketle; bilinmeyen bir hastalığın tespit edilmesi, toplumsal zararların önlenmesi ve hastaların tedavi edilmesi gibi yararlar doğrultusunda, yakınlarının rızası alınarak ölü üzerinde inceleme yapılmasına da cevaz verilmiştir (DİYK, 1952/211 tarih ve sayılı karar).
Kadavra nedir, hangi amaçla kullanılabilir?
Kadavra, tıp ve biyoloji alanlarında eğitim ve araştırma amacıyla kullanılan ölü insan bedenine verilen isimdir. Sağlığın korunması temel amacı doğrultusunda, tıp biliminin gelişmesi ve bu alanda hizmet verecek kişilerin yetiştirilmesi için insan bedeninin kadavra olarak kullanılabileceği belirtiliyor.
“Sağlığın korunması temel maksadından hareketle tıp biliminin gelişmesi ve bu alanda hizmet verecek kişilerin yetiştirilmesi amacıyla insan bedeni kadavra olarak kullanılabilir.”
Ancak bu uygulamanın dinî açıdan meşru kabul edilmesi, aşağıdaki altı şartın yerine getirilmesine bağlı bulunuyor.
1. Kişinin izni veya yakınlarının rızası bulunmalı
Kişinin, bedeninin kadavra olarak kullanılmasına sağlığında izin vermiş olması gerekiyor. Böyle bir izin bulunmadığında ise kişinin aksi yönde bir beyanının olmaması şartıyla yakınlarının rızası alınmalıdır.
2. Aynı yeterliliği sağlayan alternatifler varsa kadavra kullanılmamalı
Simülasyon, sanal modelleme, hologram ve yapay doku gibi yöntemlerle aynı eğitim yeterliliğinin sağlanabildiği durumlarda insan kadavrası kullanılmamalıdır. Bu şart, eğitim ihtiyacının alternatif yöntemlerle karşılanıp karşılanamadığının gözetilmesini gerektiriyor.
3. Kullanım eğitim amacıyla ve devlet kontrolünde olmalı
Kadavra yalnızca eğitim amacıyla kullanılmalı, bu süreç devlet kontrolü altında yürütülmelidir.
4. Maddi bir karşılığa konu edilmemeli
İnsan bedeninin kadavra olarak kullanılması hiçbir şekilde maddi bir karşılığa bağlanmamalıdır. Kadavranın maddi bir karşılığa konu edilmemesi, uygulamanın meşruiyeti için aranan şartlar arasında yer alıyor.
5. İnsan saygınlığı ve beden mahremiyeti korunmalı
Eğitim sürecinde insanın saygınlığını zedeleyecek davranışlardan kaçınılmalıdır. Beden mahremiyetinin korunmasına özen gösterilmesi de uyulması gereken temel esaslardan biridir.
6. Cenaze işlemleri dinî usullere uygun yapılmalı
Eğitim süreçleri tamamlandıktan sonra kadavranın cenaze işlemleri dinî usullere uygun olarak gerçekleştirilmelidir. Böylece insan bedenine yönelik saygı ve dinî yükümlülükler, eğitim sürecinin ardından da gözetilmelidir.
Kadavra Hakkında İslami ve Temel İlkeler
-
İnsanın Dokunulmazlığı ve Değeri: İslam inancına göre insan "mükerrem" (değerli ve saygın) bir varlıktır. Hayattayken olduğu gibi vefatından sonra da beden dokunulmazlığı dinî bir yükümlülük olarak korunmalıdır (el-İsrâ, 17/70).
-
Zaruret ve Maslahat İlkesi: Aslolan bedene müdahale edilmemesi olsa da, dinî hükümlerde zaruret hâlleri yasakları esnetebilir. Nitekim geçmişte İslam âlimleri, ölen bir annenin karnındaki canlı bebeği kurtarmak için cerrahi müdahaleye izin vermişlerdir.
-
Genel Kuralın Genişletilmesi: Benzer şekilde, bilinmeyen hastalıkların teşhisi, toplumsal zararların önlenmesi ve hastaların sağlığına kavuşturulması amacıyla (Din İşleri Yüksek Kurulu kararları doğrultusunda) yakınların rızasıyla ölü üzerinde inceleme yapılmasına caiz denilmiştir.
Kadavra Kullanımının Meşruiyet Şartları
Tıp ve biyoloji alanlarında eğitim, araştırma ve hekim yetiştirme amacıyla kadavra kullanımının dinî ve etik açıdan kabul görebilmesi için şu şartların eksiksiz yerine getirilmesi gerekir:
-
Rıza Esası: Kişi hayattayken bedeninin kadavra olarak kullanılmasını vasiyet etmiş olmalı ya da aksi yönde bir beyanı bulunmamak kaydıyla yakınlarının rızası alınmalıdır.
-
Alternatif Yöntemlerin Yetersizliği: Simülasyon, yapay doku, hologram ve sanal modelleme gibi modern teknolojiler aynı eğitim ve yeterlilik düzeyini sağlayabiliyorsa, öncelikli olarak bu alternatifler tercih edilmeli, kadavra kullanımından kaçınılmalıdır.
-
Eğitim ve Devlet Kontrolü: Kadavralar yalnızca tıp eğitimi ve bilimsel araştırmalar amacıyla kullanılmalı, süreç tamamen devlet denetimi ve güvencesi altında yürütülmelidir.
-
Ticari Yasağı: Kadavra hiçbir suretle maddi bir alım-satım konusu, menfaat veya ticaret aracı yapılmamalıdır.
-
Beden Mahremiyetine ve Onuruna Saygı: Eğitim süreçlerinin hiçbir aşamasında insanın manevi saygınlığını zedeleyecek tutumlar sergilenmemeli, beden mahremiyetine en üst düzeyde riayet edilmelidir.
-
Dinî Usullere Göre Defilme: Bilimsel ve eğitimsel süreçler tamamlandıktan sonra kadavra, saygısızlığa mahal vermeden dinî usullere uygun olarak defnedilmelidir.
Kadavra Hakkında Güncel Bilgiler
-
Tıp Eğitiminde Vazgeçilmezlik: Tıp fakültelerinde anatomik yapıların 3 boyutlu derinliğini, dokuların gerçek kıvamını ve varyasyonları (bireysel anatomik farklılıkları) kavramak için kadavra eğitimi günümüzde de en temel ve eşsiz öğrenme yöntemi olarak kabul edilmektedir.
-
Biyoetik ve Yasal Düzenlemeler: Türkiye’de ve dünyada kadavra bağışı ve kullanımı, sıkı etik kurullar ve organ-doku bağışı yasaları çerçevesinde yürütülmekte; izinsiz veya ticari amaçlı her türlü yaklaşım ağır hukuki müeyyidelere bağlanmaktadır. ATB
İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!
Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!
Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!
Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!
