Hastanelerde kan tahlili yaptıranların sonuç kâğıdunu beklerken pek fark etmediği ama arka planda çok kritik bir görev üstlenen cihazlardan biri santrifüjdür. Kan, idrar ve benzeri biyolojik örneklerin analiz edilebilmesi için kullanılan bu cihaz, laboratuvarların olmazsa olmazları arasında yer alır. Peki santrifüj tam olarak nedir, ne işe yarar ve neden bu kadar önemlidir?
Santrifüj Nedir?
Santrifüj, sıvı karışımların içindeki maddeleri ağırlık ve yoğunluk farkına göre ayıran bir laboratuvar yöntemidir. Yüksek hızla dönen bir sistem sayesinde, ağır olan parçalar tüpün altına çökerken daha hafif olanlar üstte kalır.
Bu işlem tamamen fizik kurallarına dayanır ve özellikle tıp alanında hayati öneme sahiptir. Çünkü kan gibi tek parça gibi görünen sıvıların içinde aslında farklı görevleri olan birçok bileşen bulunur. Santrifüj sayesinde bu bileşenler birbirinden net şekilde ayrılır.
Santrifüj Cihazı Ne İşe Yarar?
Santrifüj cihazı, laboratuvarlarda alınan örnekleri test edilebilir hale getirir. Kısacası analizlerin doğru ve güvenilir olmasını sağlar.
En yaygın kullanım alanları şunlardır:
- Kan Tahlilleri: Kan santrifüj edilerek serum ve plazma ayrılır. Kolesterol, şeker, karaciğer ve böbrek testleri bu sayede yapılır.
- İdrar İncelemeleri: İdrardaki kristaller, hücreler ve bakteriler çöktürülerek mikroskop altında incelenir.
- Genetik ve DNA Çalışmaları: Hücre parçaları ve genetik materyaller sıvıdan ayrıştırılır.
- PRP ve Estetik Uygulamalar: Kişinin kendi kanından trombosit açısından zengin plazma elde edilir.
- İlaç ve Aşı Araştırmaları: Biyolojik maddelerin saflaştırılmasında kullanılır.
Santrifüjleme Nasıl Çalışır?
Santrifüj cihazına yerleştirilen tüpler, dakikada binlerce kez döner. Bu hızlı dönüş sırasında ortaya çıkan merkezkaç kuvveti, ağır maddeleri tüpün tabanına iter.
- Altta çöken kısma çökelti
- Üstte kalan berrak sıvıya ise üst sıvı (süpernatant) denir
Bu yöntemle maddeler yapıları bozulmadan ayrılmış olur.
Santrifüj Çeşitleri Nelerdir?
Kullanım amacına göre farklı santrifüj türleri bulunur:
Masaüstü santrifüjler
Hastane ve tahlil laboratuvarlarında en sık kullanılan modellerdir. Kan ve idrar için idealdir.
Mikro santrifüjler
Çok küçük miktardaki örneklerle çalışılan genetik laboratuvarlarda tercih edilir.
Soğutmalı santrifüjler
Isıya duyarlı protein ve enzimlerin zarar görmemesi için sabit sıcaklıkta çalışır.
Ultrasantrifüjler
Virüsler ve çok küçük moleküllerin ayrıştırılması için kullanılır. Genellikle araştırma merkezlerinde bulunur.
Rotor Tipine Göre Santrifüjler
Santrifüjler, tüplerin yerleştirildiği başlık yapısına göre de ayrılır:
- Sabit açılı rotorlar: Tüpler eğik durur, hızlı çökelme sağlar.
- Açılır kova rotorlar: Dönme sırasında yatay konuma geçer, katmanlar daha net ayrılır. PRP işlemlerinde sık kullanılır.
Kan Santrifüj İşlemi Nasıl Yapılır?
Kan örneği alındıktan sonra belirli kurallara göre santrifüj edilir:
- Kan uygun tüpe alınır
- Tüpler dengeli şekilde cihaza yerleştirilir
- Genellikle 10 dakika, 3500–4000 devir hız uygulanır
- İşlem sonunda altta kan hücreleri, üstte serum veya plazma oluşur
Bu ayrım, test sonuçlarının doğruluğu için çok önemlidir.
Santrifüj Cihazı Kullanılırken Nelere Dikkat Edilmeli?
Yüksek hızda çalışan bu cihazlar dikkatli kullanılmalıdır:
- Kapak tamamen kilitlenmeden çalıştırılmamalıdır
- Cihaz durmadan kapak açılmamalıdır
- Tüp kırılması durumunda cihaz mutlaka dezenfekte edilmelidir
- Düzenli bakım ve kalibrasyon yapılmalıdır
