Makas'ı açık bırakmak evdeki huzuru kaçırır mı? Elden ele makas vermek uğursuzluk mu getirir?

Makasın mucidi biliniyor mu? İşte makasın kökeni, kültürlerdeki yeri, çeşitleri, kumaş makasının körelme nedeni ve bakım önerileri.

Evde, okulda, terzi tezgâhında ve kuaför salonunda kullanılan makas, insanlık tarihinin eski araçlarından biri. Bugün iki parmak hareketiyle çalışan bu alet, geçmişte birbirine esnek bir metal şeritle bağlanan iki bıçaktan oluşuyordu.

Zamanla değişen tasarımı, makası hem günlük hayatın hem de çok sayıda mesleğin vazgeçilmez araçları arasına taşıdı.

İlk makası kim buldu? Tek bir mucidin adı bilinmiyor

Makasın ilk kez kim tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmiyor. Bu nedenle icadı belirli bir kişiye bağlamak doğru değil. Makasın erken örnekleri, Eski Mısır ve Yakın Doğu’daki yaylı kesme araçlarıyla ilişkilendiriliyor. İlk örneklerin tarihlendirilmesi konusunda kaynaklar arasında farklılıklar bulunuyor.

Bu eski tasarımlarda iki kesici bıçak, kıvrılmış ve esneyebilen bir metal şeritle birbirine bağlanıyordu. Kullanıcı bıçakları sıkarak kesme işlemini gerçekleştiriyor, elini gevşettiğinde metalin esnekliği bıçakları yeniden açıyordu.

Günümüzde yaygın kullanılan, iki bıçağın ortadaki bir bağlantı noktasında çapraz birleştiği tasarım ise Roma döneminde görülüyor. Böylece makasın gelişiminde yaylı modellerden dönme eksenli modellere uzanan bir değişim ortaya çıkıyor.

İlk yaylı makasın (bugünkü anlamda olmasa da iki bıçağın bir yayla birleştiği formun) milattan önce yaklaşık 1500 yıllarında Eski Mısır'da kullanıldığına dair arkeolojik kanıtlar vardır.

Ancak bugünkü modern, iki parçanın bir vida veya perçinle ortadan birleştirildiği (eklemli) makasın icadı MÖ 100 civarında Romalılara atfedilir. Roma İmparatorluğu döneminde bu tasarım geliştirilmiş ve yaygınlaştırılmıştır.

Makasın tarih ve kültürlerdeki yeri nedir?

Makasın tarihi; dokumacılık, terzilik, kişisel bakım ve metal işçiliğiyle birlikte ilerledi. Kumaşın biçimlendirilmesi, ipliğin kesilmesi ve saçın düzenlenmesi gibi işler, farklı boyutlarda ve özelliklerde makasların geliştirilmesini sağladı.

Terzilikte makas, ustanın el becerisini tamamlayan temel araçlardan biri oldu. Nakış ve el işlerinde küçük, ince uçlu modeller öne çıkarken, kumaş kesiminde uzun bıçaklı ve güçlü modeller kullanıldı. Kuaförlükte ise kesim tekniğine göre farklılaşan özel makaslar gelişti.

Makasın kültürel değeri yalnızca yaptığı işle sınırlı kalmadı. Süslü saplar, metal üzerine işlenen desenler ve farklı figürler, bazı örnekleri sanat eseri niteliğine taşıdı. Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki Roma dönemine ait bezemeli bir yaylı makas, bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Buluntu yerinin Trabzon olduğu belirtilen eserin, bir kutsal alanda törensel amaçla kullanılmış olabileceği değerlendiriliyor; bu yorum kesin bir kullanım bilgisi olarak kabul edilmiyor.

Günümüzde açılışlarda kurdele kesilmesi de makasa sembolik bir anlam kazandırıyor. Günlük bir kesme aracı, bu törenlerde yeni bir başlangıcın işareti hâline geliyor.

• Antik Dönemler: İlk makaslar bronz veya demirden yapılırdı; kumaş kesmek, saç tıraşı olmak ve koyun kırkmak için kullanılırdı.

• Orta Çağ ve Çeyiz Geleneği: Avrupa'da ve Osmanlı'da makas, özellikle kadınların çeyizlerinin vazgeçilmez bir parçasıydı. Süslü, gümüş veya altın kaplama makaslar statü sembolüydü.

• Uzak Doğu Kültürleri: Japonya'da makas yapımı yüzyıllar boyunca samuray kılıcı üreten ustaların teknikleriyle (çelik dövme sanatı) geliştirilmiştir. Bu yüzden Japon makasları keskinlikleri ile ünlüdür.

• Mitoloji ve Batıl İnançlar: Eski Roma mitolojisinde kader tanrıçaları (Parcae/Moirai) insan hayatının ipliğini ellerinde tutar ve onu bir makasla keserek ömrü sonlandırırlardı. Bu yüzden pek çok kültürde makasın açık bırakılması uğursuzluk veya kavga habercisi sayılır.

• Batıl inançlarda; Makasın elden ele doğrudan verilmesi dostluğun bozulacağına inanıldığı için yasaktır; bunun yerine makas masaya bırakılır veya karşı tarafa gülümsenerek uzatılır. Elden ele makas vermek uğursuzluk mu getirir? Tabi ki hayır. Bu inancın İslam dininde geçerli bir dayanağı yoktur. Uydurmadır yani batıl inançtır.

Makas kelimesi Türkçeye hangi dilden geçti?

Türk Dil Kurumuna göre “makas” kelimesi, Türkçeye Arapça “miḳass” sözcüğünden geçti. Temel anlamıyla makas; bir bağlantı noktası çevresinde hareket eden, keskin kenarları karşılıklı çalışan iki bıçak aracılığıyla araya alınan malzemeyi kesen alettir. Türkçede “sındı” kelimesi de makas karşılığında kullanılır.

Kelimenin farklı alanlarda başka anlamları da bulunuyor. Demir yolunda trenin hat değiştirmesini sağlayan düzenek, bazı araçların yaprak yayları, çatı ve köprülerde yük taşıyan kiriş sistemleri ile mobilya kapaklarını açık konumda tutan bağlantı parçaları da “makas” olarak adlandırılıyor.

• Kelimenin Kökeni: "Makas" kelimesi dilimize Arapçadan (mikas / مقص) geçmiştir.

• Sözlük Anlamı (TDK): Kâğıt, kumaş vb. şeyleri kesmeye yarayan, karşılıklı iki kesici ağzı ve parmak geçecek iki halkası bulunan hareketli araç. (Ayrıca mecazi olarak demiryollarında trenlerin hat değiştirmesini sağlayan ray sistemi veya sporlarda yapılan bazı hareketler için de kullanılır.)

Makas çeşitleri ve özellikleri nelerdir?

Kumaş ve terzi makası: Kumaşı düzgün ve kesintisiz kesmek için tasarlanır. Uzun bıçaklı modeller geniş parçaların kesimini kolaylaştırır. Bazı modellerin sap yapısı, kesim sırasında kumaşın masadan daha az kalkmasını sağlar.

Kâğıt ve büro makası: Kâğıt, ince ambalaj ve günlük kesme işleri için kullanılır. Kalın karton kesilecekse makasın bu malzemeye uygun olması gerekir.

Nakış makası: Küçük ve ince uçludur. İplik uçlarını temizlemek, dar alanlarda çalışmak ve ayrıntılı kesim yapmak için tercih edilir.

İplik temizleme makası: Kısa bıçaklarıyla dikiş sonrasında kalan iplikleri kesmeye yarar. Yaylı modelleri, her kesimden sonra kendiliğinden açılır.

Sürfile makası: Zikzak biçiminde kesim yapar. Bazı dokuma kumaşlarda kenarların ipliklenmesini azaltmaya yardımcı olur. Ancak her kumaşta kalıcı kenar temizliğinin yerini tutmaz.

Kuaför makası: Saç kesimine uygun kesici ağızlara ve hassas bir yapıya sahiptir. Düz kesim modelleri saçı kısaltırken, dişli ara makasları saçın yoğunluğunu azaltmak ve geçişleri yumuşatmak için kullanılır.

Mutfak makası: Ot, ambalaj ve modeline göre çeşitli gıdaları kesmekte kullanılır. Bazı modellerde kaygan malzemeyi tutmayı kolaylaştıran dişli bıçaklar bulunur. Ayrılabilir bıçaklı modellerin temizliği daha kolay yapılabilir.

Budama makası: Bitki ve dal kesimi için geliştirilir. Kesilecek dalın kalınlığına ve makasın kapasitesine uygun kullanım gerekir.

Sac makası: İnce metal levhaları kesmek için üretilir. Ev tipi makaslara göre daha güçlü bir yapıya sahiptir.

Tıbbi makas: Pansuman, dikiş ve cerrahi işlemler gibi farklı amaçlara göre biçimlendirilir. Düz, eğri veya koruyucu uçlu çeşitleri bulunur.

Çocuk makası: Küçük ellere uygun saplarla üretilir. Yuvarlatılmış uçlu ve farklı güvenlik özelliklerine sahip çeşitleri vardır. Kullanımında yaşa uygun seçim ve yetişkin gözetimi önemlidir.

Sol el makası: Gerçek sol el modellerinde bıçakların yerleşimi sol elle kesmeye uygun düzenlenir. Yalnızca sap renginin değişmesi, bir makası sol el kullanımına uygun hâle getirmez.

Kumaş makası karton keserken neden körelir?

Terzi/kumaş makasları, kumaş liflerini ezmeden pürüzsüzce kesebilmek için mikroskobik düzeyde çok hassas, ince ve kusursuz bir açıyla bilenmiştir.

Karton ise preslenmiş selüloz lifleri ve zaman zaman içinde bulunan sert mineral dolgu maddeleri (kaolin vb.) nedeniyle aşındırıcı bir yapıya sahiptir. Karton kesildiğinde, makasın o hassas ve ince kesici ağzına binen direnç çok ani ve sert olur; bu da ağzın mikroskobik düzeyde eğilmesine, çentilmesine veya körelmesine yol açar. Bu yüzden kaliteli kumaş makaslarıyla asla karton, tel veya plastik kesilmemelidir.

Kumaş makasını kumaşa ayırmak, hassas kesici kenarını daha uzun süre korumaya yardımcı olur. Kâğıt ve karton için ayrı, malzemeye uygun bir makas kullanmak bakımın en pratik adımlarından biridir.

Bir kez kâğıt kesmek, kumaş makasının mutlaka kullanılamaz hâle geleceği anlamına gelmez. Aşınmanın hızı; kesilen malzemeye, kullanım sıklığına, bıçak çeliğine ve makasın yapısına göre değişir. Kumaş kesmek de zamanla aşınmaya neden olur.

Makas bakımı nasıl yapılır?

Makasınızın ömrünü uzatmak ve ilk günkü keskinliğini korumak için şu adımlar izlenmelidir:

• Yalnızca Amacına Uygun Kullanım: Kumaş makasıyla karton/plastik kesilmemelidir.

• Temizlik: Her kullanım sonrası kumaş tozu, kıl veya yapışkan kalıntıları yumuşak bir bezle silinmelidir.

• Yağlama: Vidali kısımlara zaman zaman bir damla makine yağı damlatılarak hareketli mekanizmanın rahat çalışması sağlanmalıdır.

• Nemden Koruma: Suyla temas eden makaslar paslanmayı önlemek için hemen kurulanmalıdır.

• Bileme: Körelen makaslar evde rastgele aletlerle değil, mutlaka bir uzmana (bıçakçıya) veya özel bileme aletleriyle doğru açıda bilenmelidir.

Kullanımdan sonra temizleyin: Bıçakların üzerindeki iplik, kumaş lifi, toz ve diğer kalıntıları yumuşak bir bezle alın. Yapıştırıcı bulaşmışsa kaplamaya ve sap malzemesine uygun, üreticinin önerdiği temizleme yöntemini uygulayın.

Nemli bırakmayın: Yıkanmaya uygun modelleri temizledikten sonra iyice kurulayın. Özellikle bağlantı noktasında kalan nem, paslanmaya yol açabilir. Paslanmaz çelik ifadesi, her koşulda pas oluşmayacağı anlamına gelmez.

Bağlantı noktasını gerektiğinde yağlayın: Üreticinin önerdiği uygun yağdan çok az miktarda kullanın. Makası birkaç kez açıp kapattıktan sonra fazla yağı silin. Kumaşta leke bırakmaması için kesime başlamadan önce bıçakların temiz olduğundan emin olun. Gıdayla temas eden modellerde ürünün bakım talimatını izleyin.

Vida ayarını kontrol edin: Ayarlanabilir bağlantıya sahip modellerde fazla gevşeklik, bıçakların malzemeyi arada katlamasına neden olabilir. Aşırı sıkılık ise hareketi zorlaştırır. Perçinli veya özel yapılı modelleri zorlayarak sökmeyin.

Amacına uygun kullanın: Kumaş makasıyla tel kesmeyin; makası tornavida, kapak açacağı veya kaldıraç gibi kullanmayın. Kalın malzemeleri zorlayarak kesmek bıçaklara ve bağlantıya zarar verebilir.

Güvenli saklayın: Makası kapalı, kuru ve mümkünse kılıf içinde muhafaza edin. Düşürmekten ve bıçakların başka metal araçlara çarpmasından koruyun.

Bileme yöntemini doğru seçin: Folyo ya da zımpara kesmek, her makas için uygun ve güvenilir bir bileme yöntemi değildir. Özellikle kuaför, sürfile ve özel ağız yapısına sahip makaslarda yanlış işlem kesici kenarı bozabilir. Modele uygun bileyici kullanın veya uzman desteği alın.

Makas kullanımı ve kültürü hakkında 10 ilginç bilgi

1. İlk modellerde ortada vida yoktu. Yaylı makaslarda bıçakları birbirine bağlayan esnek metal parça, aynı zamanda açılmayı sağlayan yay görevini üstleniyordu.

2. Modern yaylı makaslar eski bir çalışma fikrini sürdürüyor. Kesimden sonra kendiliğinden açılan günümüz modelleri, elin tekrar açma hareketini azaltarak kullanımı kolaylaştırıyor.

3. Makasın tamamı aynı kesme kuvvetini sağlamaz. Dönme eksenine yakın bölüm, aynı el kuvvetiyle uç kısmına göre daha yüksek kesme kuvveti oluşturabilir. Uç bölüm ise küçük ve hassas kesimlerde işe yarar.

4. Sol el makasının farkı bıçaklarında da bulunur. Bıçakların ters yerleşimi, sol elle kullanırken kesim çizgisinin görülmesini ve bıçakların uygun biçimde çalışmasını kolaylaştırır.

5. Zikzak kesim yalnızca süs amacı taşımaz. Sürfile makasının oluşturduğu kenar biçimi, uygun dokuma kumaşlarda ipliklenmeyi azaltmaya yardımcı olabilir.

6. Bazı makaslar kaygan malzemeyi tutar. İnce dişli bıçak yüzeyleri, kesilen malzemenin bıçakların arasından kaymasını azaltmak için kullanılır.

7. Makas, müzelerde sergilenen bir tasarım nesnesidir. Tarihî bezemeli örneklerin yanında modern makas tasarımları da tasarım tarihi açısından değer taşır.

8. Turuncu saplı makasın tanınan bir tasarım geçmişi var. Fiskars’ın 1967’de piyasaya sunduğu plastik saplı model, günlük eşyalarda ergonomi ve endüstriyel tasarımın bilinen örnekleri arasına girdi.

9. Tarihte özel makaslarla cam da kesildi. Victoria ve Albert Müzesi’nin aktardığına göre, Hint işlemeciliğinde kullanılan bazı ince ayna parçaları geçmişte özel makaslarla biçimlendiriliyordu. Bu bilgi, sıradan bir makasın günümüz camlarını güvenle kesebileceği anlamına gelmez.

10. Her kesme sorunu körelmeden kaynaklanmaz. Bıçaklar arasındaki lif birikmesi, bağlantının gevşemesi veya hizanın bozulması da kötü kesime neden olabilir. Bu yüzden bilemeden önce temizlik ve bağlantı kontrolü yapılması gerekir.

Makas kullanımı ve kültürü hakkında 10 ilginç bilgi (2.liste)

1. Solaklar İçin Özel Tasarım: Piyasadaki standart makaslar sağ el kullananlara göre üretilmiştir. Solaklar sağ el makasıyla kestiğinde üstteki bıçak çizgiyi kapatır ve kesilen yeri göremezler; solak makaslarında bıçak yönü tersine çevrilmiştir.

2. Leonardo da Vinci'nin İcadı: Tarihsel kayıtlara göre ünlü dahi Leonardo da Vinci, kumaş kesimlerinde kullanılmak üzere bugünkü modern terzi makasına çok benzeyen bir tasarım çizmiştir.

3. İlk Çocuk Makasları: Çocukların güvenle kullanabilmesi için uçları yuvarlatılmış plastik kaplı emniyet makasları ilk olarak 20. yüzyılın ortalarında yaygınlaşmıştır.

4. Guinness Rekoru: Dünyanın en büyük çalışan makası, tonlarca ağırlıkta olup endüstriyel demir kesmek için üretilmiş devasa devasa hidrolik makaslardır; ancak el yapımı en büyük dekoratif makaslar da müzelerde sergilenmektedir.

5. Altın Makas Geleneği: Dünyada yeni açılan büyük köprülerin, hastanelerin, fabrikaların veya metro hatlarının açılış kurdeleleri her zaman özel işlemeli büyük altın kaplama makaslarla kesilir.

6. Saç Kesme Sanatı: Japonya'da usta kuaförlerin kullandığı el yapımı çelik makasların fiyatı binlerce doları bulabilir ve bu makaslar kılıç ustalarının mirasıyla üretilir.

7. Japonya'da "Makas Tanrısı" (Hasami-no-kami): Geleneksel Japon kültüründe ev eşyalarının da bir ruhu olduğuna inanılır; özellikle zanaatkârlar makaslarına saygı duyar ve yılın belirli günlerinde onlar için küçük ritüeller yaparlar.

8. Askeri Amaçlı Makaslar (KBRN Makasları): Ambulanslarda ve acil tıp teknisyenlerinde bulunan "kravat/kıyafet kesici" (trauma shears) makaslar, kalın kot kumaşını veya deriyi bile saniyeler içinde kesebilecek özel tırtıklı tasarıma sahiptir.

9. Kâğıt Sanatları (Origami ve Kirigami): Uzak Doğu'da kâğıt katlama (origami) ve kâğıt kesme (kirigami) sanatı, makasın kültürdeki estetik ve sanatsal yönünü ortaya koyar.

10. Açık Bırakmama Batıl İnancı: Dünyanın pek çok farklı coğrafyasında (Türkiye dahil), bir makasın açık bırakılmasının evdeki huzuru kaçıracağına veya rızkı azaltacağına inanılır; bu yüzden makaslar hep kapalı konumda saklanır. Bu inancın İslam dininde geçerli bir dayanağı yoktur. Uydurmadır yani batıl inançtır. ATB

İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!

Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!

Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!

Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!