Hortum nasıl oluşur, Hortum gözü nedir? Yıkıp Geçen Hortumlar hakkında 20 ilginç bilgi

Bir fırtına bulutunun altında beliren huni, hortumun en bilinen görüntüsü. Ancak huni yere kadar görünmese bile dönen hava yeryüzüne ulaşmış olabilir.

Hortumu tanımlayan bu temas, tehlikeyi fark etmek açısından da önemli. Peki hortum nasıl oluşur, merkezinde rüzgâr neden zayıflayabilir ve bir hortum yaklaşırken nereye sığınmak gerekir?

Hava olaylarının en korkutucu ve görkemli biçimlerinden biri olan hortumlar, saniyeler içinde büyük bir yıkım gücüne ulaşabilen atmosferik afetlerdir.

Gökyüzü ile yeryüzünü devasa bir koni şeklinde birleştiren bu dönen hava sütunları, hem bilim dünyasının hem de meraklı gözlerin odağındadır. Hortumların oluşum mekanizmasından dünyanın en büyük kayıtlarına, göz yapısının sırlarından korunma yollarına kadar merak edilen tüm detayları haber formatında derledik.

Hortum nedir, nasıl oluşur ve nasıl sona erer?

Hava olaylarında neye hortum denir?

Hortum, bir kümülüs ya da fırtına bulutunun tabanından kara veya su yüzeyine kadar uzanan, kendi ekseni etrafında şiddetle dönen hava sütunudur.

Buluttan sarkan ve dönüşü yüzeye ulaşmayan oluşuma huni bulutu denir. Yüzeyde dönen toz, enkaz ya da su serpintisi, görünür huninin altında da hava dolaşımı bulunduğunu gösterebilir.

Hortum, genellikle cumulonimbus (fırtına) bulutlarından yeryüzüne kadar sarkan, yüksek hızla dönen bir hava sütunudur. Kendi ekseni etrafında şiddetli bir şekilde dönen bu rüzgâr girdabı, temas ettiği yüzeydeki tozları, toprakları, suları ve hatta ağır nesneleri içine çekerek yukarı doğru taşır.

Su üzerinde oluştuğunda "su hortumu" (waterspout) adını alırken, karada meydana geldiğinde ise doğrudan "hortum" olarak adlandırılır.

Meteoroloji Genel Müdürlüğü, hortumun tanımında yüzeyle teması şöyle ifade ediyor.

“Kümülonimbüs bulutundan (borandan) aşağı doğru sarkan ve yere temas eden, kendi dar ekseni etrafında şiddetli bir şekilde dönerek yol kat edebilen hava kolonu”

Hortum nasıl oluşur?

Güçlü hortumların önemli bir bölümü, içinde dönen bir yükselici hava akımı bulunan ve süper hücre adı verilen fırtınalardan doğar.

Yükseklikle birlikte rüzgârın hızı veya yönü değiştiğinde, yatay eksen etrafında dönen bir hava hareketi oluşabilir. Fırtınadaki yükselici hava bu dönüşü dikey konuma doğru eğebilir. Yere yakın dönüş de yoğunlaşır ve yüzeye ulaşırsa hortum oluşur.

Her süper hücre hortum üretmez. Yere yakın hava akımları ve fırtınanın içindeki alçalıcı akımlar da oluşumu etkiler. Bazı hortumlarda ise dönüş, büyüyen bulutun altında yüzeye yakın başlar ve yükselici hava akımıyla güçlenir. Bu süreç için süper hücre gerekmez.

Hortumun oluşumu, genellikle sıcak ve nemli hava kütlelerinin soğuk hava tabakalarıyla karşılaşmasıyla başlar.

• Oluşum Süreci: Atmosferin üst katmanlarındaki soğuk ve kuru hava ile alt katmanlardaki sıcak ve nemli hava yer değiştirme eğilimine girer. Bu durum, yatay rüzgârların dikey yönde dönme hareketi (shear) kazanmasını sağlar.

• Süperhücre adı verilen devasa fırtına bulutlarının içinde dikey yönlü dönen hava akımları (mezosiklon) güçlenir. Aşağı doğru inen soğuk hava dalgası, dönen havayı yeryüzüne doğru sıkarak bir huni bulutu (funnel cloud) oluşturur. Bu huni yerle temas ettiği an resmi olarak hortum meydana gelmiş olur.

• Bitiş Süreci: Hortumlar sonsuza kadar var olamazlar. Genellikle beslendikleri sıcak ve nemli hava akımı kesildiğinde veya soğuk hava kütlesi sistemi tamamen çevreleyip dengeyi sağladığında zayıflarlar. Hortum incelerek bir ip veya sicim şeklini alır ve sonunda tamamen dağılarak kaybolur. Bu ömür genellikle birkaç dakikadan bir saate kadar sürer.

Hortum nasıl biter?

Hortumu besleyen hava akışı değiştiğinde girdap zayıflayabilir. Örneğin fırtınanın arka tarafındaki alçalıcı hava akımı, yüzeye yayılarak girdabı sıcak ve nemli hava girişinden ayırabilir.

Bazı hortumların hunisi bu sırada incelir ve ip biçimini alır.

Yüzeydeki güçlü dönüş sürdüğü müddetçe tehlike devam eder. Hortum, dönen hava sütununun yüzeyle bağlantısı sona erdiğinde dağılmış sayılır.

Hortumdan nasıl korunabiliriz?

Evde veya iş yerinde: Meteoroloji Genel Müdürlüğünün uyarılarını takip edin. Hortum tehlikesinde sağlam bir binanın bodrumuna ya da en alt kattaki penceresiz bir iç odaya geçin. Camlardan, dış kapılardan ve dış duvarlardan uzak durun. Başınızı ve ensenizi kollarınızla, kalın bir örtüyle veya minderle koruyun.

Okulda veya alışveriş merkezinde: Görevlilerin yönlendirdiği iç sığınma alanına geçin. Spor salonu ve geniş çatılı salonlar gibi büyük açıklıklı bölümlerden uzaklaşın.

Açık alanda veya araçta: Önceliğiniz en yakın sağlam binaya sığınmak olsun. Köprü ve üst geçit altlarından uzak durun. Araçta kalmak zorundaysanız emniyet kemerinizi takılı tutun, başınızı cam seviyesinin altına indirin ve ensenizi koruyun. Açıkta kaldıysanız, yakınınızda su basma riski olmayan alçak bir alan varsa yere uzanıp başınızı ve ensenizi kollarınızla örtün.

Hortum geçtikten sonra: Hasarlı binalardan, kopmuş elektrik hatlarından ve devrilme riski bulunan nesnelerden uzak durun. Kırık cam ve moloz bulunan alanlarda sağlam, kalın tabanlı ayakkabı giyin.

Hortum anında hayat kurtaracak temel güvenlik önlemleri şunlardır:

• Sağlam Bir Sığınak Bulun: Hemen en yakın binaya girin. Pencerelerden uzak, penceresiz iç odalara (banyo, kiler veya koridor) geçin.

• Bodrum Katını Tercih Edin: Mümkünse en alt kata veya bodrum kata inin. Evde bodrum yoksa sağlam bir masanın altına sığının.

• Açık Alanda Kalmayın: Araçta veya dışarıda yakalandıysanız, aracı terk ederek alçak bir çukur ya da hendek bulup başınızı kollarınızla koruyarak çömelin. Üst geçitlerin veya köprülerin altı hortum sırasında en tehlikeli yerlerdir.

• Erken Uyarıları Takip Edin: Meteorolojik radar verilerini ve resmi kurumların yaptığı fırtına uyarılarını anlık olarak takip edin.

Hortumun özellikleri ve çeşitleri nelerdir?

Hortumlar genişlik, ömür, hareket hızı ve rüzgâr şiddeti bakımından farklılık gösterir. İnce bir ip, koni veya geniş bir kama görünümünde olabilirler.

ABD’de hortum şiddetini derecelendirmek için kullanılan Geliştirilmiş Fujita Ölçeği (EF), EF0’dan EF5’e kadar uzanır. Uzmanlar, ağaç ve yapılardaki hasarı inceleyerek bu hasara yol açabilecek rüzgâr hızını tahmin eder.

• Süper hücre hortumu: Dönen bir yükselici hava akımına sahip gök gürültülü fırtınayla bağlantılıdır. En yıkıcı hortumların önemli bir bölümü bu gruptadır.

• Fırtına hattı hortumu: Bir hat boyunca sıralanan gök gürültülü fırtınaların içinde gelişebilir. Bu hortumlar ortalama olarak süper hücre hortumlarından daha kısa ömürlüdür.

• Kara hortumu (landspout): Dönüş, büyüyen bir bulutun altında, yere yakın başlar. Yükselen hava bu dönüşü güçlendirir. Görünür huni çoğu zaman dar ve ip biçimindedir.

• Su hortumu: Deniz ya da göl üzerinde görülür. Bir bölümü güçlü fırtınalarla bağlantılıdır. Bir bölümü ise gelişmekte olan kümülüs bulutlarının altında, su yüzeyine yakın başlayan dönüşle oluşur.

• Çok girdaplı hortum: Ana dolaşımın içinde, ortak bir eksen çevresinde hareket eden birden fazla küçük girdap bulunur. Bu özellik, hortumun iç yapısını tarif eder.

Hortumlar büyüklüklerine, oluşum yerlerine ve yapılarına göre çeşitlilik gösterir:

• Süperhücre Hortumları: En şiddetli ve yıkıcı olanlardır. Büyük döner fırtına bulutlarından doğarlar.

• Kara Hortumları (Landspout): Süperhücreye ihtiyaç duymadan, yerel rüzgâr birleşmeleriyle kum veya toz fırtınalarına benzer şekilde oluşur. Genellikle daha zayıftırlar.

• Su Hortumları (Waterspout): Deniz, okyanus veya büyük göller üzerinde meydana gelir. Kıyıya ulaştıklarında genellikle hızla etkilerini yitirirler.

• Çoklu Girdaplı Hortumlar (Multi-vortex): Ana hortumun çevresinde dönen daha küçük alt girdaplardan oluşur; en yıkıcı türler arasındadır.

• Temel Özellikleri: Rüzgâr hızları saatte 65 km'den 500 km'yi aşan hızlara çıkabilir. Görünürlükleri içerdikleri toz, su damlacıkları ve enkaz nedeniyle gri veya siyah tonlarındadır.

Hortum gözü nedir, neden sakin görünebilir?

“Hortum gözü” ifadesi, bazı hortumların merkezinde gözlenen çekirdek bölge için kullanılır. Doppler radar, kimi hortumlarda çevresine göre daha zayıf yankı veren bir merkez saptamıştır.

Zayıf radar yankısı, o noktada radara yansıyan damla veya parçacıkların daha az olabileceğini gösterir. Havanın ne kadar hızlı hareket ettiğini anlamak için rüzgâr ölçümleri de gerekir.

Bazı girdaplarda eksen çevresindeki dönme hızı merkeze doğru azalır ve en güçlü dönüş çekirdeğin çevresinde görülür. Bu nedenle merkez, çevresine göre daha sakin görünebilir. Bununla birlikte çekirdekte yukarı veya aşağı yönlü hava hareketleri sürebilir.

Hortumun merkezi hızla yer değiştirebilir ve çok girdaplı yapılarda rüzgâr kısa mesafelerde değişebilir. Merkezden geçiş sırasında rüzgâr hafiflese bile sığınakta kalmak gerekir.

Tıpkı kasırgalarda olduğu gibi bazı devasa hortumların da merkezinde "hortum gözü" adı verilen bir çekirdek bölge bulunur. Bu alan, devasa girdabın tam ortasında yer alan dikey bir bacadır.

• Temel Özellikleri: Çapı genellikle birkaç metre ile birkaç on metre arasında değişir. Dış duvarlardaki rüzgârlar yıkıcı bir şiddetle dönerken, gözün içi nispeten daha az rüzgarlıdır. Bu bölgede hava genellikle yukarı doğru yükselme eğilimindedir ve gökyüzü bazen kısmen açık veya bulutsuzdur.

Hortum gözünün sakin ve durgun görünmesinin temel sebebi merkezkaç kuvvetidir. Dış çeperde saatte yüzlerce kilometre hızla dönen hava kütleleri merkezden dışarı doğru savrulur. Bu devasa dönüş hareketi, merkezin hemen içinde güçlü bir alçak basınç ve hava seyrelmesi yaratır.

Dışarıdaki dönen duvarın yarattığı bariyer nedeniyle havanın merkezi doldurması engellenir; bu da tam ortada nispeten sakin, rüzgârın ve şiddetin dindiği bir koridor (göz) oluşturur. Ancak bu sakinlik aldatıcıdır; göz geçtikten hemen sonra ters yöndeki şiddetli duvar rüzgârları yeniden yıkım getirir.

Dünyanın en geniş hortumu ne zaman, nerede oluştu?

Çapı ölçülen en geniş hortum, 31 Mayıs 2013’te ABD’nin Oklahoma eyaletinde, El Reno’nun güneybatısında oluştu. Doppler radar ölçümlerine göre hortumun genişliği yaklaşık 4,18 kilometreye ulaştı.

ABD Ulusal Hava Durumu Servisinin kayıtlarında yaklaşık 26 kilometrelik bir güzergâh izleyen hortum, hasar incelemesine göre EF3 olarak sınıflandırıldı. Olayda 8 kişi hayatını kaybetti, 26 kişi yaralandı.

Kayıtlara geçen en büyük ve en geniş hortum, 31 Mayıs 2013 tarihinde ABD'nin Oklahoma eyaletindeki El Reno kasabasında meydana gelmiştir.

• Rekor Boyut: El Reno hortumu tam 4.2 kilometre (2.6 mil) genişliğe ulaşarak tarihin en geniş hortumu unvanını almıştır.

• Şiddeti: EF5 sınırlarına yaklaşan bu devasa afet, içinde barındırdığı yan girdaplar (multi-vortex) sayesinde saatte 475 km'yi bulan rüzgâr hızlarına ulaşmış ve meteoroloji tarihine geçmiştir.

Hortumlar hakkında 20 ilginç bilgi

1. Hava sütunu gözden saklanabilir. Hortumu görünür kılan başlıca unsurlar yoğunlaşan su damlacıkları, toz ve sürüklenen parçalardır.

2. Görünen huni ile tehlikeli alanın genişliği farklı olabilir. Güçlü rüzgârlar, huninin görünen sınırının dışına taşabilir.

3. Yağmur bir hortumu perdeleyebilir. Yoğun yağışın içinde kalan hortumu gündüz bile seçmek zor olabilir.

4. Hortum gece de oluşabilir. Fırtına hatlarıyla bağlantılı bazı hortumlar gece geç saatlerde veya sabaha karşı görülür.

5. Çoğu kısa sürer. Hortumların bir bölümü birkaç dakika içinde dağılırken bazıları bir saatten uzun süre etkili olabilir.

6. Aynı fırtına peş peşe hortum üretebilir. İlk girdap dağıldıktan sonra fırtınanın başka bir bölümünde yeni bir hortum gelişebilir.

7. Bir fırtınada aynı anda iki hortum görülebilir. Mobil radarlar, aynı fırtına içinde eş zamanlı hortumlar belgelemiştir.

8. Bir hortumun içinde daha küçük girdaplar dönebilir. Bu girdapların izlediği dar şeritlerde hasar belirgin biçimde artabilir.

9. Uydu hortum ayrı bir hava sütunudur. Ana hortumun yakınında oluşur ve onun çevresinde hareket edebilir.

10. Dönüş yönü değişebilir. Kuzey Yarım Küre’de çoğu hortum saat yönünün tersine döner. Saat yönünde dönen örnekler de kaydedilmiştir.

11. Su hortumu gelişimine yüzeyde başlayabilir. Fırtınasız koşullarda oluşan bazı su hortumlarında dönüş önce suya yakın belirginleşir.

12. Kara ve su arasında geçiş mümkündür. Bazı hortumlar karadan suya ilerleyebilir. Su üzerinde başlayan bazıları ise kıyıya ulaşabilir.

13. Su hortumunun hunisi büyük ölçüde yoğunlaşmayla görünür olur. Yüzeyde savrulan su damlacıkları, tabanda ayrı bir serpinti halkası oluşturabilir.

14. Radar, havaya kalkan enkazın izini yakalayabilir. Çift kutuplu radar verileri, dolaşıma kapılan parçaların yerini belirlemeye yardımcı olur.

15. Radar ve hasar incelemesi farklı bilgiler verir. Radar dolaşım ve rüzgâr hakkında veri sağlar. EF derecesi, sahada incelenen hasara dayanır.

16. Huni incelirken hortum hâlâ zarar verebilir. İp biçimine bürünen bir hortumun yüzeydeki rüzgârları tehlikeli kalabilir.

17. Uçan parçalar başlıca yaralanma nedenlerindendir. Cam, çatı kaplaması ve dışarıdaki eşyalar şiddetli rüzgârla savrulabilir.

18. Hortumun ilerleme hızı ile içindeki rüzgâr hızı ayrı ölçülür. Girdap yavaş ilerlerken çevresindeki hava çok daha hızlı dönebilir.

19. El Reno hortumunun kayıtlardaki ömrü 41 dakikaydı. Girdap bu süre içinde ilerleme hızını ve yönünü hızla değiştirdi.

20. Bir hortumun merkezinde alçalıcı hava akımı gözlendi. Mobil radar ve yer ölçümlerinin birlikte kullanıldığı bir araştırmada, yüzeye yakın hava yükselirken çekirdeğin daha yukarısında havanın alçaldığı belirlendi.

Hortum Hakkında 20 İlginç Bilgi (2.liste)

1. Hortumlar yılın her mevsiminde oluşabilir; ancak ilkbahar ve yaz aylarında sıcaklık değişimlerinin artmasıyla en yüksek yoğunluğa ulaşırlar.

2. Dünya genelinde en çok hortum ABD'de görülür; özellikle "Tornado Alley" (Hortum Sokağı) adı verilen bölgede yılda ortalama 1.200'den fazla hortum rapor edilir.

3. Bir hortumun içindeki rüzgâr hızı, dünyadaki en güçlü rüzgâr formlarından biri olan kategori 5 kasırgaları bile geride bırakabilir.

4. Su hortumları (waterspout), denizdeki suyu yukarı çekmez; dönen hava sütununun oluşturduğu alçak basınç nedeniyle sudaki nem yoğunlaşarak huni görünümünü alır.

5. Bazı hortumlar o kadar hızlı hareket eder ki, saatte 100 kilometreden fazla bir hızla yer değiştirebilirler.

6. Hortumlar bazen inanılmaz tesadüflere imza atar; örneğin bir evi tamamen yıkarken yanındaki banyoyu veya masayı sapasağlam bırakabilirler.

7. İskoçya'nın Loch Ness Gölü üzerinde görülen bazı efsanevi yaratık hikâyelerinin ardında aslında dev su hortumlarının olduğu düşünülmektedir.

8. Türkiye'de de özellikle Akdeniz ve Ege kıyılarında son yıllarda su hortumları ve karasal hortum vakalarında artış gözlenmektedir.

9. Fırtına avcıları (storm chasers), hortumları incelemek ve ver toplamak için özel zırhlı araçlarla fırtınaların içine kadar girerler.

10. Bir hortumun ömrü genellikle birkaç dakikadan ibarettir, ancak bazı devasa süperhücre hortumları saatlerce sürebilir.

11. Hortumlar geçerken çıkardığı ses, binlerce trenin aynı anda raylarda ilerlemesine veya dev bir jet motorunun kükremesine benzetilir.

12. Bilim insanları hortumların tam olarak nasıl tetiklendiğini hâlâ yüzde yüz çözebilmiş değildir; bu alandaki araştırmalar devam etmektedir.

13. Tarihte kaydedilen en ölümcül tek hortum vakası, 1925 yılında ABD'de meydana gelen ve 695 kişinin hayatını kaybettiği Tri-State Hortumu'dur.

14. Gelişmiş Doppler radarları sayesinde günümüzde hortumlar oluşmadan hemen önce tespit edilerek dakikalar öncesinden erken uyarı sirenleri çalınabilmektedir.

15. Hortumlar yerdeki nesneleri kilometrelerce yükseğe fırlatabilir; geçmişte evrakların, çatı parçalarının ve hatta evcil hayvanların yüzlerce kilometre uzağa düştüğü kayıt edilmiştir.

16. Amerika dışındaki ülkelerde de (Bangladeş, Arjantin, Güney Afrika vb.) yıkıcı hortumlar sıklıkla meydana gelmektedir.

17. Bazı yerli kültürlerde hortumlar, kötü ruhların yeryüzü ile gökyüzü arasında kurduğu köprüler olarak nitelendirilmiştir.

18. Yalnızca karada değil, yüksek rakımlı dağlık bölgelerde bile nadir de olsa küçük ölçekli hortumlar gözlemlenebilmiştir.

19. Hortumların rengi genellikle gri veya siyahtır, ancak gün batımında güneş ışığını kırarak turuncu, kırmızı veya pembe tonlarına bürünebilirler.

20. Küresel iklim değişikliklerinin atmosferdeki nem ve sıcaklık dengesini etkilemesiyle birlikte, hortumların görülme sıklığı ve coğrafi dağılımı dünyada değişime uğramaktadır.ATB

İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!

Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!

Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!

Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!