Balıkesir'in Ayvalık ilçesinde geçmişi 3-4 bin yıl öncesine dayanan geleneksel taş baskı yöntemiyle zeytinyağı üretimi devam ediyor. Mutluköy'de çiftçilik yapan ve 6 dönemdir muhtarlık görevini yürüten Erdinç Tügen, ailesinden devraldığı üretim geleneğini çocuklarına aktararak yaşatıyor.
Zeytinlerin granit taşlar arasında çekirdekleriyle birlikte ezilmesine dayanan yöntemde, elde edilen hamur çullara doldurularak baskı altında sıkıştırılıyor. Bu işlem sırasında açığa çıkan su ve yağ birbirinden ayrılarak zeytinyağı elde ediliyor.
Binlerce yıllık yöntemle zeytinyağı üretimi
Ayvalık'ta sürdürülen geleneksel üretimde, dallarından toplanan zeytinler granit taşların arasına bırakılıyor. Dönen taşlar, zeytinleri çekirdekleriyle birlikte öğüterek hamur kıvamına getiriyor.
Hazırlanan zeytin hamuru, çul adı verilen malzemelerin içine yerleştiriliyor. Üst üste dizilen çulların baskı altında sıkıştırılmasıyla zeytinin içindeki su ve yağ dışarı çıkıyor.
Elde edilen sıvı bir süre dinlendirildiğinde, yoğunluk farkı nedeniyle yağ suyun üzerinde birikiyor. Üstte toplanan zeytinyağı daha sonra ayrılarak alınıyor.
Geleneksel yöntemde zeytin hamuruna doğrudan ısıl işlem veya kimyasal madde uygulanmadığı belirtiliyor.
Dededen toruna aktarılan üretim geleneği
Ayvalık'a bağlı Mutluköy'de çiftçilik yapan Erdinç Tügen, taş baskı yöntemini dedesinden babasına, babasından kendisine ve çocuklarına uzanan bir aile geleneği olarak sürdürdüklerini söyledi.
Geçmişte zeytinleri öğüten taşların hayvan gücüyle döndürüldüğünü anlatan Tügen, 1930'lu ve 1940'lı yıllarda elektriğin kullanılmaya başlanmasıyla üretim sisteminin makineleştiğini belirtti.
Ancak kullanılan güç kaynağı değişse de zeytinlerin taşta ezilmesi ve çullarda sıkıştırılması esasına dayanan yöntemin korunduğunu ifade etti.
Zeytin çekirdeği de taşlarla birlikte eziliyor
Üretimin aşamalarını anlatan Tügen, zeytinlerin çekirdekleriyle birlikte öğütülmesinin elde edilen yağın özellikleri açısından önemli olduğunu savundu.
Tügen, uyguladıkları yöntemi şu sözlerle anlattı:
"Taşa zeytinimizi atıyoruz. Taşa attıktan sonra taş dönüyor ve zeytin tanesini öğütüyor, hamur haline getiriyor. Çekirdeği ile birlikte eziyor."
Zeytin çekirdeğinde bulunan bazı bileşenlerin de bu işlem sırasında yağa geçtiğini belirten Tügen, yöntemin sağlık açısından faydalı olduğunu düşündüğünü söyledi.
Zeytinyağı suyun üzerinde birikiyor
Taşlarda öğütülen zeytinlerin daha sonra çullara yerleştirildiğini belirten Tügen, sıkıştırma işleminin ardından yağın sudan ayrıldığını ifade etti.
Tügen, "Hamurları çullarımızın içerisine aldıktan sonra baskımızın üzerine üst üste istifliyoruz. Sıkıştırma usulü sıkıştırarak ezmiş olduğumuz zeytin hamurunun içerisindeki su ve yağı alıyoruz" dedi.
Yağın sudan daha hafif olması nedeniyle yaklaşık 5 dakikalık bekleme süresinin ardından yüzeyde toplandığını anlatan Tügen, bu aşamada yağı suyun üzerinden ayırdıklarını söyledi.
Isıl işlem ve kimyasal kullanılmadığını belirtti
Zeytinin bir meyve olduğuna dikkat çeken Erdinç Tügen, taş baskı yöntemiyle elde ettikleri zeytinyağını taze sıkılmış doğal meyve suyuna benzetti.
Üretim sırasında ısıl işlem ve kimyasal madde kullanmadıklarını belirten Tügen, bu sayede zeytindeki vitamin, mineral, antioksidan ve diğer bazı bileşenlerin korunduğunu savundu.
Tügen'in bu açıklamaları, geleneksel üretim yöntemine ilişkin kendi değerlendirmelerini yansıtıyor.
Üretim maliyeti ve verim farkı fiyatlara yansıyor
Geleneksel taş baskı yöntemi ile modern kontinü sistemler arasında üretim verimliliği bakımından farklılıklar bulunduğunu belirten Tügen, taş baskıda 1 kilogram zeytinyağı elde etmek için daha fazla zeytin kullanılabildiğini söyledi.
Bu durumun üretim maliyetlerini artırdığını ve satış fiyatlarına yansıdığını ifade eden Tügen, geleneksel yöntemin korunmasını önemsediklerini dile getirdi.
Ayvalık'ın Mutluköy mahallesinde sürdürülen taş baskı üretimi, geçmişten günümüze aktarılan zeytinyağı üretim tekniklerinden biri olarak varlığını koruyor.









