Türk Dil Kurumu (TDK), 300 bin vatandaşın katılımıyla gerçekleştirdiği oylama sonucunda Türkiye'de 2025 yılının kelimesini "dijital vicdan" olarak belirlediğini duyurdu. Seçilen kavrama ilişkin değerlendirmelerde bulunan Mudanya Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Dursun Boz, dijitalleşen dünyada vicdan olgusunun geçirdiği dönüşüme dair kritik açıklamalarda bulundu.
"Tıklama aracılığıyla görev tamamlanmış sayılıyor"
Bireylerin gerçek hayatta sorumluluk almaktan kaçındıkları konularda sosyal medya üzerinden vicdan rahatlatma yoluna gittiklerini ifade eden Doç. Dr. Dursun Boz, "Bu durum vicdanı tıklanabilir bir duruma getirmektedir. Paylaşım, beğeni ve yorum yapan bireyler 'tıklama' aracılığıyla insani görevlerini yerine getirdiğini hissetmektedir. Halbuki vicdan; kişiyi kendi davranışları hakkında bir yargıda bulunmaya iten, kişinin kendi ahlâk değerleri üzerine dolaysız ve kendiliğinden yargılama yapmasını sağlayan güç olarak tanımlanmaktadır" dedi.
"Somut çözümlerin yerini sanal rahatlama alıyor"
"Dijital vicdan" kavramının çağımızda vicdanın dijital ortamdaki yanıltıcı işlevini anlatan gerekli bir terim olduğunu vurgulayan Boz, toplumsal olaylara yaklaşım konusuna dikkat çekti. Boz, "Mesela Gazze ve Doğu Türkistan gibi kamuoyunun önünde gerçekleşen insanlık dramlarında, ilgili konunun sosyal medya içeriğini beğenmek ve hatta bu durumlar için 'içerik üretmek', o olayın gerçekliğini bozarak bireyde sanal bir vicdani rahatlamaya yol açmaktadır. Sosyal ve bireysel sorumluluktan uzak tutmaktadır. Dijital vicdan, insanları somut gerçekler karşısında somut çözümler üretmekten alıkoyarak sorun alanının genişlemesine ve derinleşmesine neden olmaktadır" ifadelerini kullandı.
"Hareket geri planda kalıyor, sorumluluk yok oluyor"
Geleneksel vicdan kavramının doğru ile yanlışı ayırt etme kabiliyetini temsil ettiğini belirten Doç. Dr. Boz, dijital platformlarda etik sorumluluğun göz önünde bulundurulması gerektiğini söyledi. Kavramın bireyleri "şimdi ne yapmam gerekir" sorusuyla baş başa bıraktığını kaydeden Boz, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Bir şey icra etmek yerine bir gösterim yapmanın yeterli olduğu, fakat yine de iç huzurumuzu sağladığımız bir durumdur. Dijital vicdan açısından bakıldığında vicdan, bir eyleme dönüşmekten çıkarak sembolik bir ifade halini almaktadır. Hareket geri planda kalıyor, sorumluluk yok oluyor; geride yalnızca bir tıklamayla hem vicdanı rahatlatan hem de diğerlerini yargılamaya yarayan bir dijital etik kalmaktadır."
Dijital vicdanın doğru kullanımı için öneriler
Doç. Dr. Dursun Boz, sosyal medya kullanıcılarının dijital vicdanı etik çerçevede nasıl kullanması gerektiğine dair şu tavsiyelerde bulundu:
-
Paylaşım yapmadan önce kaynağın doğruluğu teyit edilmeli.
-
Gereksiz uygulama izinleri iptal edilmeli.
-
Yapay zekâ içerikleri şeffaf bir şekilde belirtilerek paylaşılmalı.
-
Ekranın arkasında gerçek insanların olduğu bilinci korunmalı.
-
Linç kültürü ve psikolojik baskıya karşı empati ve sorumlulukla hareket edilmeli.
