İnegöl'ün geçmişine ışık tutan Osmanlı şer'iyye sicillerinde, 1870 yılında gerçekleşen dikkat çekici bir ev satışının kaydı ortaya çıktı. Cuma Mahallesi'ndeki bir çeşme vakfına ait olan harap durumdaki iki katlı ev, vakfa gelir sağlamak amacıyla satışa çıkarıldı.
İnegöl'ün tarihi, yalnızca camileri, hanları ve günümüze ulaşan tarihi yapılarıyla değil, yüzyıllar önce tutulan resmi kayıtlarla da gün yüzüne çıkıyor.
Osmanlı döneminde kadılar tarafından tutulan şer'iyye sicilleri, dönemin sosyal ve ekonomik hayatına ilişkin önemli bilgiler içeriyor. Bu kayıtlardan biri de 1870 yılında İnegöl'de gerçekleştirilen bir gayrimenkul satışına ilişkin.
Akademik araştırmalarda yer alan bilgiye göre, olay 29 Mayıs 1870 tarihinde gerçekleşti. Kayıt, İnegöl Şer'iyye Sicilleri'nde B 372 numaralı defterin 86/b sayfasında bulunuyor.
Çeşme vakfına ait ev satışa çıkarıldı
1870 yılında Cuma Mahallesi'nde bulunan merhum İbrahim Efendi Çeşmesi Vakfı'nın mütevellisi Hafız Tahir Efendi ibn-i Mehmet tarafından vakfa ait bir evin satışı gerçekleştirildi.
Kayıtlara göre ev, harap durumda bulunuyordu. Yapının kullanılamaz hale gelmesi ve vakfa ekonomik açıdan zarar vermesi nedeniyle satışına karar verildi.
Osmanlı döneminde vakıflara ait malların korunması ve gelir getirmesi büyük önem taşıyordu. Gelir sağlamayan veya bakım masrafları nedeniyle vakfa yük oluşturan taşınmazların belirli hukuki şartlar çerçevesinde satılabildiği görülüyordu.
1870 yılındaki İnegöl evinin özellikleri
Şer'iyye sicilindeki kayıt, satılan evin mimari yapısı hakkında da dikkat çekici ayrıntılar sunuyor.
Sinanbey Mahallesi'nde bulunan iki katlı evin bölümleri şöyle sıralanıyor:
Üst katta bir oda ve sofa,
Alt katta bir oda ve sofa,
Samanlık,
Ahır,
Avlu.
Bu ayrıntılar, yaklaşık 156 yıl önce İnegöl'deki konut yaşamına dair önemli ipuçları veriyor.
Günümüzde şehir merkezlerinde birbirinden ayrılmış konut, ticaret ve tarım alanları bulunurken, Osmanlı dönemindeki evlerde yaşam alanlarıyla birlikte ahır ve samanlık gibi bölümlerin de yer aldığı görülüyor. Bu durum, dönemin şehir hayatında tarımsal ve hayvancılığa dayalı yaşamın etkisini ortaya koyuyor.
Ev 5 bin kuruşa satıldı
Kayıtlara göre vakfa ait harap durumdaki ev, Bağdat ahalisinden olup Sinanbey Mahallesi'nde yaşayan Murat ve Fethullah kardeşlere satıldı.
Satış bedeli ise 5 bin kuruş olarak kayıtlara geçti.
Satış işlemi, vakfın mütevellisi Hafız Tahir Efendi ibn-i Mehmet tarafından gerçekleştirildi. Elde edilen gelir vakfa aktarılarak vakfın ekonomik yapısının korunması amaçlandı.
İbrahim Efendi Çeşmesi Vakfı'nın adı kayıtlarda geçiyor
Araştırmada yer alan en dikkat çekici ayrıntılardan biri ise İbrahim Efendi Çeşmesi Vakfı'nın varlığı.
19. yüzyıl İnegöl'ünde çeşmeler, kuyular, şadırvanlar ve suyollarının bakım ve onarımı önemli ölçüde vakıflar aracılığıyla yürütülüyordu.
İnegöl'deki Osmanlı kayıtlarında;
Mâ-i Leziz Vakfı,
Kasaba Suyu Vakfı,
İbrahim Efendi Çeşmesi Vakfı,
Kamışoğlu Çeşmesi Vakfı,
Mezarlık Çeşmesi Vakfı,
Çukur Çeşme Vakfı
gibi su hizmetleriyle ilgili vakıfların bulunduğu belirtiliyor.
Bu vakıflar sayesinde çeşmelerin tamiri, suyollarının bakımı ve şehir halkının su ihtiyacının karşılanmasına yönelik hizmetler finanse ediliyordu.
Peki İbrahim Efendi Çeşmesi bugün nerede?
1870 tarihli kayıt, İnegöl'de geçmişte faaliyet gösteren önemli çeşme vakıflarından birinin varlığını doğruluyor. Ancak İbrahim Efendi Çeşmesi'nin günümüzde tam olarak nerede bulunduğu, yapının ayakta kalıp kalmadığı veya zaman içerisinde ortadan kalkıp kalkmadığı konusunda kesin bir bilgi bulunmuyor.
Bu durum, İnegöl'ün kaybolan tarihi yapılarının araştırılması açısından da önemli bir soru işareti oluşturuyor.
Belki de bugün yerini kimsenin hatırlamadığı bir çeşmenin hikâyesi, yüzyıllar önce tutulan kadı sicillerinin sayfalarında yaşamaya devam ediyor.
