Kurtuluş Savaşı'nda İnegöl'de neler yaşandı? 1920 İnegöl Olayı'nın bilinmeyen tarihi

Kurtuluş Savaşı'nın devam ettiği 1920 yılında Bursa'nın İnegöl ilçesi, Yunan işgal tehdidinin yanı sıra Kuva-yı Milliye'ye bağlı silahlı bir müfrezeyle halkın bir bölümü arasında yaşanan çatışmalara sahne oldu. Tarih kaynaklarında "İnegöl Olayı" olarak anılan gelişmeler, 20 Temmuz-20 Ağustos 1920 döneminde yaşandı. Abaza İzzet'in komutasındaki müfrezeyle ilçedeki bazı vatandaşlar arasında çıkan silahlı çatışmada ölenler oldu. Yaklaşık bir ay süren gerginlik, 20 Ağustos'ta düzenli askerî birliklerin İnegöl'de kontrolü sağlamasıyla sona erdi.

1920 İnegöl Olayı nedir?

İnegöl Olayı, Millî Mücadele yıllarında Bursa'nın İnegöl ilçesinde yerel halkın bir bölümüyle Kuva-yı Milliye bağlantılı silahlı bir müfreze arasında yaşanan çatışmalar ve ardından ortaya çıkan askerî-idari krizdir.

Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesinin 1964 yılında yayımladığı Türk İstiklâl Harbi, VI. Cilt: İç Ayaklanmalar (1919-1921) adlı eserde olayın ayrıntılarına yer veriliyor.

Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yayımlanan Dr. Yunus Kobal'ın Millî Mücadelede İç Ayaklanmalar araştırmasında ise olayın başlangıç tarihi 20 Temmuz 1920 olarak gösteriliyor.

İnegöl'deki gelişmeler, iç ayaklanmalar arasında değerlendirilmekle birlikte Genelkurmayın çalışmasında geniş çaplı bir isyandan çok, halkın bir bölümünün millî kuvvetlere yönelik pasif ve kısmen silahlı direnişi olarak ele alınıyor.

İnegöl Olayı neden çıktı?

İnegöl'deki olayların öncesinde, Yunan ordusunun 8 Temmuz 1920'de Bursa'yı işgal etmesiyle bölgede askerî hareketlilik arttı.

Bursa çevresinde görev yapan 58. ve 61. tümenlere bağlı bazı birlikler, İnegöl üzerinden Eskişehir yönüne çekildi. Bu gelişme, ilçede Yunan işgali endişesini artırdı.

İnegöl çevresinde yaklaşık 250 silahlı kişiden oluşan millî müfrezeler savunma amacıyla konuşlandırıldı. Dama köyünden Babasultan'a uzanan yaklaşık 10 kilometrelik hattaki birliklerin genel komutanı Binbaşı Kara Sait'ti.

Genelkurmayın tarih çalışmasında, bazı kişilerin millî kuvvetlerin bölgede bulunmasının İnegöl'ü Yunan saldırısına açık hâle getireceği yönünde propaganda yaptığı belirtiliyor.

Olayların gelişmesinde işgal korkusunun yanı sıra bazı silahlı müfrezelerin halka yönelik davranışlarının da etkili olduğu aktarılıyor.

25 Temmuz 1920'de İnegöl çevresinde 56 şehit verildi

İnegöl yakınlarında konuşlanan millî kuvvetler, 25 Temmuz 1920'de Yunan birliklerinin Bavdın mevkiindeki ileri karakoluna yönelik harekât düzenledi.

Aziz Kaptan ve Firuz Bey'in yönettiği kuvvetler, Yunan birliklerinin ateşi karşısında geri çekilmek zorunda kaldı.

Yunan kuvvetleri daha sonra bir süvari alayı, iki piyade taburu ve bir topçu bataryasıyla karşı saldırıya geçti. Yenice-Akhisar hattına kadar ilerleyen Yunan birlikleri karşısında millî kuvvetlerin bir bölümü dağıldı.

Askerî kayıtlara göre bu çatışmalarda:

• Millî kuvvetlerden 56 kişi şehit oldu.

• 39 kişi yaralandı.

• Müfreze komutanlarından Firuz Bey hayatını kaybetti.

• Abaza İzzet'in yaklaşık 100 kişilik süvari birliği, Binbaşı Kara Sait ile birlikte İnegöl'e çekildi.

• 11. Tümen Komutanı Yarbay Arif, savunma düzeninde değişiklik yaptı.

Bu kayıplar, millî kuvvetlerle Yunan ordusu arasındaki muharebeye aittir. İnegöl halkıyla silahlı müfreze arasında daha sonra yaşanan çatışmanın kayıplarından ayrıdır.

27-28 Temmuz 1920: İnegöl'de silahlı çatışma çıktı

İnegöl Olayı'nın en önemli aşaması, Abaza İzzet'in komutasındaki silahlı müfrezeyle ilçedeki vatandaşların bir bölümü arasında yaşandı.

Olayın tarihi konusunda kaynaklarda farklılık bulunuyor. Genelkurmayın 1964 tarihli yayınında 27 Temmuz, Ümit Yetik'in 2016 yılında yayımlanan Millî Mücadele Yıllarında İnegöl (1918-1922) araştırmasında ise 28 Temmuz 1920 tarihi belirtiliyor.

Genelkurmayın anlatımına göre Abaza İzzet'in müfrezesi, keşif görevinin ardından İnegöl'e döndü. Halkın kendilerine yönelik tutumundan rahatsız olan Abaza İzzet'in toplanan kalabalığa ateş açması üzerine çatışma başladı.

Ümit Yetik'in araştırmasında ise Abaza İzzet'e bağlı grubun daha önce Yenişehir'de halktan zorla para aldığı ve İnegöl'de de benzer bir girişimde bulunacağı bilgisinin yayıldığı aktarılıyor.

Araştırmaya göre Pazarcık'taki Yetim İbrahim Bey, durumu dönemin İnegöl Belediye Başkanı Osman Bey'e bildirdi. Bunun üzerine bazı vatandaşlar silahlanarak önlem aldı.

Abaza İzzet'in adamlarının ilçeye gelerek para istemesinin ardından silahlı çatışma yaşandı.

İnegöl Olayı'nda kaç kişi öldü?

Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi'nde yayımlanan Ümit Yetik'in araştırmasına göre, İnegöl'deki sokak çatışmasında Abaza İzzet'in de aralarında bulunduğu toplam 15 kişi hayatını kaybetti.

Genelkurmayın askerî tarih çalışmasında da Abaza İzzet'in öldüğü, iki tarafta ölü ve yaralılar bulunduğu belirtiliyor. Ancak bu kaynakta sokak çatışmasının toplam can kaybı 15 olarak verilmemiş.

Olayın ardından Abaza İzzet'in müfrezesi İnegöl'den çekildi. Askerî kayıtlara göre yaralılardan bir bölümü ilçe halkı tarafından toplanarak cezaevine kapatıldı.

1920'de İnegöl Belediye Başkanı Osman Bey'in rolü neydi?

İnegöl Belediye Başkanı Osman Bey, silahlı çatışmaların ardından 11. Tümen Komutanlığına telgraf gönderdi.

Osman Bey, halkın kendisini korumak amacıyla silahlandığını belirterek güvenlik düzenli askerî birlikler tarafından sağlanıncaya kadar millî müfrezelerin ilçeye girişine izin vermeyeceklerini bildirdi.

Ancak askerî kayıtlara göre sonraki günlerde düzenli birliklerin de ilçeye girmesine karşı çıkıldı.

Gelişmeler üzerine 11. Tümen, Kurmay Başkanı Binbaşı Hüseyin Rahmi Apak'ı İnegöl'deki durumu incelemekle görevlendirdi.

2 Ağustos 1920'de İnegöl'de neler yaşandı?

Binbaşı Hüseyin Rahmi Apak, 2 Ağustos 1920'de İnegöl'e gelerek olaylara ilişkin inceleme yaptı.

Genelkurmayın aktardığı değerlendirmede, ilçe halkının genel olarak Yunan kuvvetlerine karşı savaşma kararlılığını koruduğu, ancak bazı kişilerin Kuva-yı Milliye karşıtı faaliyetlerde bulunduğu belirtildi.

Apak'ın Belediye Başkanı Osman Bey'in tutumunu da çelişkili bulduğu kaydedildi.

İlçede silahlı grupların devriye gezmesi ve askerî birliklerin girişinin engellenmesi nedeniyle gerginlik 19 Ağustos'a kadar devam etti.

İnegöl Olayı 20 Ağustos 1920'de nasıl sona erdi?

11. Tümen Komutanlığı, İnegöl'deki gelişmeleri sonlandırmak amacıyla 19 Ağustos'ta askerî harekât kararı aldı.

Binbaşı Hüseyin Rahmi Apak komutasındaki birlikler, 20 Ağustos sabahı İnegöl'ü kuşattı.

Genelkurmay kayıtlarına göre harekâta iki piyade taburu, iki süvari bölüğü ve iki sahra bataryası katıldı. Batı yönünde bulunabilecek Yunan kuvvetlerine karşı da güvenlik önlemleri alındı.

Askerî birlikler herhangi bir çatışma yaşanmadan ilçe merkezine girdi. Hükümet ve belediye binalarında kontrol sağlandı.

İlçenin ileri gelenleri belediye binasında toplanırken Apak, Millî Mücadele'nin amaçlarını ve askerî birliklerin görevlerini anlattı.

Harekât sırasında Belediye Başkanı Osman Bey ile olayları kışkırttığı belirtilen bazı kişiler gözaltına alındı.

Ümit Yetik'in, Rahmi Apak'ın hatıratından aktardığı bilgiye göre Osman Bey daha sonra teslim olarak Eskişehir'e gönderildi. İlçedeki silahların bir bölümü toplandı.

Böylece yaklaşık bir ay devam eden İnegöl Olayı sona erdi.

İnegöl halkı Yunan bayrağı mı hazırladı?

1920 yazında İnegöl hakkında ortaya atılan iddialar arasında ilçede Yunan bayrağı hazırlandığı yönündeki söylentiler de bulunuyordu.

Ancak Ümit Yetik'in akademik araştırmasında aktarılan askerî arşiv belgesine göre İnegöl Kaymakamlığı, Temmuz 1920'de gönderdiği telgrafta bu iddiayı yalanladı.

Araştırmada söz konusu belgenin künyesi ATASE Arşivi, İstiklâl Harbi Koleksiyonu, Kutu 673, Gömlek 33, Belge 33-1 olarak belirtiliyor.

Bu nedenle İnegöl'de Yunan bayrağı hazırlandığı iddiası, doğrulanmış tarihî bir olay olarak değerlendirilemiyor.

Mustafa Kemal Atatürk 30 Temmuz 1920'de İnegöl'e geldi mi?

Ümit Yetik'in Millî Mücadele Yıllarında İnegöl (1918-1922) adlı araştırmasında, Mustafa Kemal Paşa'nın 1920 yılının Temmuz ayında bölgedeki askerî birlikleri denetlemek amacıyla yaptığı ziyarete de yer veriliyor.

Araştırmaya göre Mustafa Kemal Paşa, Fevzi Paşa ve bazı milletvekilleri Ankara'dan hareket ederek bölgeye geldi.

29 Temmuz 1920'de Pazarcık'ta bulunan Mustafa Kemal Paşa'nın, 30 Temmuz'da İnegöl'e geçerek askerî birlikleri denetlediği belirtiliyor.

Bu bilgi, araştırmada Ali Fuat Cebesoy'un hatıratı ve Taner Bilgin'in çalışmasına dayandırılıyor.

İnegöl Olayı ile Yunan işgali aynı olay mı?

İnegöl Olayı ile ilçenin Yunan kuvvetleri tarafından işgali birbirinden farklı tarihî gelişmelerdir.

İnegöl Olayı, Temmuz-Ağustos 1920 döneminde Kuva-yı Milliye bağlantılı bir müfrezeyle yerel halkın bir bölümü arasında yaşanan silahlı çatışmaları ve sonraki askerî-idari krizi ifade ediyor.

İnegöl'ün Yunan işgali ise Yunan ordusunun Batı Anadolu'daki harekâtı kapsamında ilçeye yönelik saldırılarını ve işgal dönemlerini kapsıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığının tarih kronolojisine göre Yunan kuvvetleri, 27 Ekim 1920 tarihinde İnegöl ve Yenişehir'i işgal etti.

Ümit Yetik'in araştırmasında Yunan birliklerinin 2 Kasım'da İnegöl'den çekildiği, 4 Kasım tarihli telgrafta ise ilçenin yeniden Türk birliklerinin kontrolüne geçtiğinin bildirildiği belirtiliyor.

Daha sonraki dönemde yeniden işgallere uğrayan İnegöl, 6 Eylül 1922 tarihinde işgalden kurtuldu.

Kurtuluş Savaşı'nda hangi iç isyanlar çıktı?

Millî Mücadele yıllarında Anadolu'nun farklı bölgelerinde çeşitli ayaklanmalar, silahlı çatışmalar ve otoriteye karşı direniş olayları meydana geldi.

Dr. Yunus Kobal'ın Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yayımlanan Millî Mücadelede İç Ayaklanmalar araştırmasında yer alan başlıca olaylar şöyle:

• 1919: Ali Batı Olayı

• 1919: Ali Galip Olayı

• 1919: Birinci ve İkinci Bozkır Ayaklanmaları

• 1919: Şeyh Eşref (Hart) Ayaklanması

• 1919-1920: Ahmet Anzavur Ayaklanmaları

• 1920: Düzce, Hendek, Bolu ve Adapazarı ayaklanmaları

• 1920: Kuva-yı İnzibatiye faaliyetleri

• 1920: Birinci ve İkinci Yozgat (Çapanoğlu) Ayaklanmaları

• 1920: Zile Ayaklanması

• 1920: Cemil Çeto Olayı

• 1920: Millî Aşireti Ayaklanması

• 1920: Çopur Musa Olayı

• 1920: Kula Olayı

• 20 Temmuz-20 Ağustos 1920: İnegöl Olayı

• 1920: Konya (Delibaş Mehmet) Ayaklanması

• 1920: Demirci Mehmet Efe Ayaklanması

• 1920-1921: Çerkes Ethem Ayaklanması

• 1921: Koçgiri Ayaklanması

• 1918-1923: Aynacıoğlu Olayları

• Millî Mücadele dönemi ve sonrası: Pontus ayaklanmaları ve olayları

Bu olayların tamamı aynı nitelikte değildi. Bazıları İstanbul Hükümeti ile Ankara arasındaki siyasi ve askerî anlaşmazlıklarla bağlantılıyken bazıları yerel güç mücadelelerinden, ekonomik sorunlardan veya farklı toplumsal taleplerden kaynaklandı.

İnegöl Olayı da bu kapsamda yerel silahlı çatışma ve direniş olarak değerlendiriliyor.

İnegöl Olayı Millî Mücadele'yi nasıl etkiledi?

İnegöl'de yaşanan gelişmeler, Yunan ordusuna karşı mücadele edilen bir dönemde Türk birliklerinin bir bölümünün iç güvenlik sorunlarıyla ilgilenmesine neden oldu.

Genelkurmayın askerî tarih çalışmasında, yaklaşık bir ay süren olayların bölgedeki millî kuvvetlerin faaliyetlerini olumsuz etkilediği ve düzenli askerî birlikleri meşgul ettiği belirtiliyor.

Ümit Yetik'in araştırmasında ise bazı düzensiz silahlı grupların halktan zorla para ve yardım toplamasının yarattığı tepkilere dikkat çekiliyor.

Araştırmada bu tür gelişmelerin, düzensiz müfrezelerden düzenli ordu yapılanmasına geçiş ihtiyacını artırdığı değerlendiriliyor.

İnegöl halkı Kurtuluş Savaşı'na karşı mı ayaklandı?

Tarihî kaynaklar, 1920 İnegöl Olayı'nın bütün ilçe halkının Millî Mücadele'ye karşı başlattığı genel bir ayaklanma olarak değerlendirilmesini desteklemiyor.

Genelkurmayın askerî tarih çalışmasında halkın genel olarak Yunan işgaline karşı mücadele etme isteğini koruduğu, ancak bazı silahlı müfrezelerle yaşanan anlaşmazlıkların yerel direnişe dönüştüğü aktarılıyor.

Olayın başlangıcında işgal korkusu, propaganda faaliyetleri ve silahlı grupların halka yönelik uygulamalarının etkili olduğu belirtiliyor.

İnegöl'deki çatışmaların 20 Ağustos 1920'de sona ermesinin ardından ilçe, Millî Mücadele yıllarında Yunan kuvvetlerinin saldırı ve işgallerine maruz kalmaya devam etti.

İnegöl'ün nihai kurtuluşu ise 6 Eylül 1922'de gerçekleşti.

1920 İnegöl Olayı hakkında tarihî kaynaklar

İnegöl'de yaşanan gelişmelerle ilgili ayrıntılar başta Genelkurmay Başkanlığı yayınları olmak üzere akademik araştırmalar ve askerî arşiv belgelerinde yer alıyor.

Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi: Türk İstiklâl Harbi, VI. Cilt: İç Ayaklanmalar (1919-1921), 1964. İnegöl Olayı'nın askerî gelişmeleri eserin 115-118. sayfalarında ele alınıyor.

Ümit Yetik: Millî Mücadele Yıllarında İnegöl (1918-1922), Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2016, sayfa 107-120. Araştırmada ATASE arşiv belgeleri ve Rahmi Apak'ın hatıratından yararlanılıyor.

Dr. Yunus Kobal: Millî Mücadelede İç Ayaklanmalar, Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü arşivi. Çalışmada İnegöl Olayı'nın başlangıcı 20 Temmuz 1920 olarak gösteriliyor.