İnegöl Kent Müzesi Arşivi damgasını taşıyan bu fotoğraf ilk bakışta sıradan bir eski şehir görüntüsü gibi görünse de ayrıntılar çok daha önemli bir hikâyeye işaret ediyor.
Çatısı sökülmüş veya ağır biçimde hasar görmüş yapılar, çatıda çalışan insanlar, meydana toplanan kalabalık, elektrik direkleri, meydan düzeni ve sağ taraftaki yapı birlikte değerlendirildiğinde karenin İnegöl’ün eski Hükümet Meydanı çevresinde ve büyük olasılıkla 1950’lerin ilk yarısında çekildiği sonucuna ulaşılıyor.
Fotoğraf, 18 Mart 1953 Yenice-Gönen depremi sonrasında İnegöl'deki hasar veya onarım çalışmalarını gösteriyor olabilir mi?
Burası neresi?
Kesin olarak doğrulanabilen ana bölge, eski İnegöl Hükümet Meydanı çevresidir. Aynı meydanın farklı tarihlerde çekilmiş fotoğrafları; yol geometrisi, geleneksel iki katlı yapılar ve meydanın karşı cephesindeki ticari yapılar açısından bu tespiti destekliyor. İnegöl Kent Müzesi arşivindeki aynı fotoğraf serisi de bölgeyi Hükümet Meydanı çevresiyle ilişkilendiriyor.
Bu alan sonraki yıllarda Belediye Meydanı olarak anıldı. 15 Temmuz sonrasında ise meydan için 15 Temmuz Milli İrade/Demokrasi Meydanı adlandırması kullanılmaya başlandı. Dolayısıyla fotoğraftaki şehir dokusunun bugünkü karşılığını İnegöl merkezindeki Belediye Meydanı–Sani Konukoğlu Camii–Ziraat Bankası ve çevresinde aramak gerekiyor.
Fotoğraf Hükümet Konağı'ndan karşıya doğru çekilmiş olabilir
Fotoğrafın çekim yönü konusunda kesin bir pusula yönü vermek şu aşamada doğru olmaz. Ancak aynı yapıların daha sonraki fotoğrafları karşılaştırıldığında, kameranın Hükümet Meydanı'nın Hükümet Konağı tarafındaki yüksekçe bir noktadan, ileride Yıldız Sineması'nın bulunduğu cepheye doğru çevrilmiş olması kuvvetle muhtemel görünüyor.
Fotoğrafın tarihini değiştirebilecek çok önemli ipucu
En önemli karşılaştırma, meydanın karşı cephesini gösteren başka bir İnegöl Kent Müzesi arşiv fotoğrafı. Bu görüntüde aynı geleneksel yapı grubunun önünde Demokrat Parti tabelası ile “Yıldız Cafe Ali Berber” tabelası görülüyor.
Demokrat Parti'nin İnegöl'de 1950 belediye seçimlerini kazandığı ve Nuri Doğrul'un belediye başkanlığına getirildiği biliniyor.
Bunun yanında Yıldız Sineması'nın Şevket Camadan ile oğlu Niyazi Camadan tarafından 1954 yılında kurulduğu bilgisi farklı sinema tarihi kaynaklarında yer alıyor. Sinema 8 Mart 1993'te yıkıldı.
Bu kronoloji, yüklediğiniz karenin 1950'lerin başlarına ait olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.
Çatıdaki çalışma neden çok önemli?
Fotoğrafın en çarpıcı bölümü sol ve orta taraftaki çatılar. Kiremitlerin büyük bölümü kaldırılmış; ahşap çatı iskeleti açıkta. En az birkaç kişi çatıların üzerinde çalışıyor. Sol tarafta merdiven görülüyor. Meydandaki çok sayıda insan da çalışmaları izliyor gibi görünüyor.
Burada iki ihtimal var: Yapılar planlı biçimde sökülüyor veya ciddi bir hasardan sonra çatılar onarılıyor. Fotoğraf tek başına bunlardan hangisinin doğru olduğunu kanıtlamıyor.
18 Mart 1953 depremi ihtimali dikkat çekiyor
Bu noktada çok önemli bir tarihsel çakışma ortaya çıkıyor. 18 Mart 1953'te Yenice-Gönen merkezli büyük bir deprem meydana geldi. Dönemin Milliyet gazetesinde Anadolu Ajansı kaynaklı İnegöl haberinde, ilçede saat 21.15'te çok şiddetli bir sarsıntının hissedildiği, elektrik sigortalarının patladığı ve elektriklerin kesildiği bildiriliyor.
Depremin bölgesel büyüklüğü ve tahribatı akademik ve kurumsal kaynaklarla da doğrulanıyor; olay 18 Mart 1953 Yenice-Gönen depremi olarak kayıtlara geçmiş durumda.
Dahası, 19 Mart 1953 tarihli dönemin basınında Cumhurbaşkanı Celâl Bayar'ın deprem bölgesine giderken İnegöl'den geçtiği, ilçeye girişinde yerel yöneticiler tarafından karşılandığı bilgisi bulunuyor.
Fotoğraftaki açıkta kalmış çatı iskeletleri ile 18 Mart 1953 depremi arasında bağlantı kurulması güçlü bir araştırma hipotezidir.
Fotoğraftaki yapılar bize ne anlatıyor?
Karşı cephe Yıldız Sineması'ndan önce nasıldı?
İnegöl'ün sonraki dönem fotoğraflarında aynı bölge çok daha kolay tanınıyor. Bir Kent Müzesi arşiv karesinde geleneksel iki katlı yapının üzerinde Demokrat Parti tabelası, hemen yanında ise Yıldız Cafe – Ali Berber tabelası okunuyor.
Başka bir fotoğrafta ise meydanda Bursa yönüne çalışan minibüsler ve aynı yapı grubunun önündeki ticarethaneler görülüyor. Bu karşılaştırmalar, yüklediğiniz fotoğrafın İnegöl'ün ilerleyen yıllarda Yıldız Sineması ile özdeşleşecek merkez cephesini gösterdiği ihtimalini oldukça güçlendiriyor.
Yıldız Sineması 1954'te kuruldu. Sinema yalnızca film gösterilen bir salon değil, dönemin İnegöl sosyal hayatında toplantı ve etkinliklerin gerçekleştirildiği önemli mekânlardan biri haline geldi. 1990'ların başında faaliyetini kaybeden yapı 8 Mart 1993'te yıkıldı.
Yıldız Sineması'nın yerinde bugün ne var?
Yıldız Sineması'nın bulunduğu alan daha sonra tamamen değişti. Yerel tarih kaynaklarında sinemanın yıkılmasının ardından aynı bölgede Sani Konukoğlu Camiinin yapıldığı belirtiliyor. Bugünkü meydan fotoğraflarında cami, modern İnegöl merkezinin en belirgin yapılarından biri durumunda.
Taş döşeli meydan ve elektrik şebekesi
Fotoğrafta asfalt bulunmuyor. Meydan küçük taşlarla döşenmiş. Modern trafik işaretleri, şeritler ve yaya geçitleri henüz yok. Buna karşılık elektrik altyapısı oldukça belirgin: ahşap direklerin yanında çoklu izolatör taşıyan dağıtım direği ve meydanın üzerinden geçen çok sayıda hat görülüyor.
Bu ayrıntı tarihleme açısından da yararlı. İnegöl'de şehir elektriğinin USTİŞ Elektrik Şirketi tarafından mazotlu jeneratörle 5 Haziran 1934'ten itibaren verilmeye başlandığına ilişkin kayıt bulunuyor. Dolayısıyla fotoğrafın elektrik altyapısı 1934 sonrasıyla tamamen uyumlu.
İnsanların kıyafetleri ne söylüyor?
Erkeklerin büyük bölümünde ceket, kumaş pantolon, palto ve fötr/kasket türü başlıklar görülüyor. Çocuklar da meydanda. Kadın sayısı erkeklere göre oldukça az. Meydandaki kalabalığın gündelik bir pazar hareketinden ziyade çatılarda yürütülen çalışmayı izleyen insanlardan oluşmuş olması mümkün.
Fotoğrafta belirgin bir motorlu araç görünmemesi tek başına erken tarih kanıtı sayılamaz.
Aynı şekilde çatısı açılmış yapıların deprem veya fırtına nedeniyle mi onarıldığı, normal bir yıkım/yenileme çalışması mı yapıldığı veya başka bir imar uygulamasının mı söz konusu olduğu henüz belgelenmiş değil. Görüntünün genel yapısı, bir yıkım faaliyetinden çok şiddetli hava olayının ardından yürütülen hasar tespiti ve onarım çalışmasını düşündürüyor.
Fotoğraftaki temel ipucu, yapıların duvarlarında büyük çaplı bir göçme olmamasına karşılık çatılarda çok ağır hasar bulunmasıdır. Bu görünüm, kuvvetli rüzgâr ve fırtına kaynaklı tahribat ihtimaliyle oldukça uyumludur.
Eski İnegöl ile bugünkü İnegöl arasındaki büyük fark
Ana karede meydan insan ölçeğinde. İki katlı yapılar, kiremit çatılar, küçük dükkânlar ve taş döşeli geniş açık alan şehrin siluetini oluşturuyor. Bugün aynı çevrede çok katlı yapılar, yoğun araç trafiği, sinyalizasyon, geniş ulaşım aksları ve Sani Konukoğlu Camii öne çıkıyor.
Eski fotoğraflarda Hükümet Meydanı yalnızca ulaşım noktası değil; törenlerin, bayramların, siyasi ve toplumsal buluşmaların gerçekleştirildiği bir kent sahnesi olarak görülüyor. 1938 tarihli fotoğraf da aynı alanın resmî törenlerde kullanıldığını belgeliyor.
1957'de Nuri Doğrul Caddesi'nin 22 metreye genişletilmesi, 1955'te Atatürk Bulvarı'nın açılması gibi çalışmalar, İnegöl merkezindeki geleneksel sokak-meydan dokusunun giderek modern ulaşım sistemine göre yeniden şekillendiği döneme işaret ediyor.
Bir meydanın dönüşümü
Bu nedenle fotoğrafın değeri yalnızca eski evleri göstermesinde değil. Kare, İnegöl'ün geleneksel şehir dokusundan modern kent düzenine geçişinin tam ortasında çekilmiş görünüyor.
Bir tarafta kiremit çatılı iki katlı yapılar ve küçük esnaf dükkânları, diğer tarafta elektrik şebekesi ve değişmeye başlayan meydan... Birkaç yıl sonra Yıldız Sineması bu çevrenin simgelerinden biri olacak; ilerleyen yıllarda meydandan minibüsler kalkacak, yollar genişleyecek, sinema yıkılacak ve aynı çevrenin silueti Sani Konukoğlu Camii ile yeniden değişecekti.ATB
İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!
Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!
Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!
Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!
