İnegöl’ün 1948-1949 Yıllarındaki Yerleşimini Gösteren Krokiyi Gördünüz mü?

Paylaştığımız belge, İnegöl’ün 1948-1949 yıllarındaki yerleşimini gösteren 1/8000 ölçekli bir “hâlihazır kroki”dir.

İnegöl Belediyesi tarafından yayımlanan akademik çalışmada haritanın İnegöl Kent Müzesi arşivinde bulunduğu ve 1948-1949 dönemini yansıttığı belirtilmektedir.

Aynı harita daha önce Turgut Can Mamaş’ın İnegöl Kitabı kaynak gösterilerek araştırmacı Turhan Şahin tarafından da paylaşılmıştır.

Haritadaki 1/8000 ölçek, basılı orijinal üzerinde 1 santimetrenin gerçekte yaklaşık 80 metreye, 12,5 santimetrenin ise yaklaşık 1 kilometreye karşılık geldiğini gösterir.

Ancak dijital görüntü yeniden boyutlandırıldığı için ekrandan cetvelle doğrudan mesafe ölçmek doğru sonuç vermeyecektir.

Eski İnegöl haritasındaki farklı katmanlar

Harita tek dönemde hazırlanmış bir görüntü gibi görünse de aslında birkaç farklı işaretleme katmanı bulunuyor:

1. Bordo-kahverengi çizgiler ve el yazıları, orijinal haritaya ait görünüyor. Yollar, yapılar, ağaçlar, kurumlar ve açıklama cetveli bu renkle hazırlanmış.

2. Kırmızı kutular, kırmızı yıldızlar ve kırmızı açıklamalar, çok daha sonra dijital olarak eklenmiş. “Fotoğraf çekildiği yer?”, “Sonradan açılan Ankara yolu”, “Kavaklaraltı Değirmen” gibi ifadeler orijinal paftanın parçası değil.

3. Haritada görülen 25’ten 45’e kadar siyah numaralar da orijinal cetvelde açıklanmıyor. Asıl açıklama listesi 1-24 arasında bitiyor. Bu nedenle siyah numaraların daha sonraki bir araştırma veya fotoğraf eşleştirme çalışmasına ait olması güçlü bir ihtimal.

4. Kırmızı yıldızların yanında açıkça soru işareti kullanılması, fotoğraf konumlarının kesin olarak belirlenmediğini gösteriyor. Bu noktalar tarihî kanıt değil, araştırmacının geliştirdiği konum hipotezleri olarak değerlendirilmelidir.

Haritanın anlattığı eski İnegöl

1. İnegöl oldukça küçük ve toplu bir yerleşim

Haritada şehir, bugünkü geniş İnegöl yerleşiminden farklı olarak merkezde sıkışmış, çevresi büyük ölçüde boş ve yeşil alanlarla kaplı küçük bir kasaba görünümünde.

Merkez dışına çıkıldığında:

• Seyrek evler,

• Ağaçlık alanlar,

• Meralar,

• Hayvan pazarı,

• Değirmenler,

• Mezarlık veya park alanları,

• Şehir dışına uzanan yollar görülüyor.

Akademik çalışmada 1948’de merkez dışındaki ticaret ve sanayi bölgelerinin henüz oluşmadığını belirtiyor.

2. Şehir, merkezden çevreye yayılan yollar üzerine kurulmuş

Haritada kuzey oku yukarıyı gösteriyor. Buna göre eski İnegöl’ün ana yolları merkezden dışarıya ışınsal biçimde uzanıyor.

Belirgin ulaşım aksları arasında şunlar bulunuyor:

• Yeşil Bursa Caddesi,

• İstiklal Caddesi,

• Kemalpaşa Caddesi,

• Nuri Doğrul Bulvarı,

• Kasım Efendi Caddesi,

• Mahmudiye yönü,

• Suyolu Caddesi,

• Yenişehir Yolu,

• Cerrah yönü,

• Ankara yönü.

Bu yapı, İnegöl’ün çevresindeki köyler ve bölgesel merkezlerle bağlantısının doğrudan şehir merkezinde birleştiğini gösteriyor. Daha sonraki yıllarda şehir, bu yolların aralarındaki boşlukları doldurarak büyümüş ve yıldız biçimli bir kent dokusuna dönüşmüştür.

3. Tarihî merkez Hükümet Meydanı ve Cumatepe çevresinde

Haritanın merkezinde “Hükümet” olarak işaretlenen yapı ile Cuma ve İshak Paşa camilerinin bulunduğu bölüm öne çıkıyor.

Akademik araştırmaya göre tarihî kent merkezinin çekirdeği:

• Cumatepe Höyüğü,

• Eski Hükümet Konağı,

• Cuma Camii,

• İshak Paşa Külliyesi,

• Çarşı ve çevresindeki kamu yapıları

etrafında şekillenmiştir. Eski Hükümet Konağı’nın yapımına 1938’de başlanmış ve yapı Cumatepe Höyüğü içerisinde yer almıştır.

4. Dereler henüz kapatılmamış

Haritanın en önemli özelliklerinden biri, bugün önemli bölümü yer altında kalan veya yönü değiştirilen akarsu ve dere hatlarını göstermesidir.

Değirmenlerin dere güzergâhlarına yakın işaretlenmesi, suyun yalnızca drenaj amacıyla değil, ekonomik üretimde de kullanıldığını düşündürüyor. Akademik inceleme de haritadaki değirmenlerin varlığını, derelerin henüz yer altına alınmadığının göstergesi olarak değerlendiriyor.

Haritaya sonradan eklenen kırmızı açıklamalarda üç değirmen adı veriliyor:

• Garaj yolundaki değirmen,

• Kavaklaraltı Değirmeni,

• Nuri Doğrul Değirmeni.

Ancak bu isimlerin orijinal haritada bulunmadığını ve ayrıca arşiv belgesiyle doğrulanması gerektiğini belirtmek gerekir.

5. Kavaklaraltı, şehrin batı-güneybatı sınırında

Haritanın açıklama cetvelinde 24 numarayla “Kavaklaraltı Parkı” gösteriliyor. Bölge, dönemin yerleşim sınırına yakın, dere ve yeşil alanlarla ilişkili bir konumda bulunuyor.

Kavaklaraltı adı daha sonraki yıllarda da İnegöl’ün önemli dinlenme ve buluşma alanlarından biri olarak yaşamaya devam etmiştir. Haritadaki konum, buranın o dönemde şehir merkezinin dışında veya sınırında kalan bir rekreasyon alanı olduğunu gösteriyor.

6. Şehir merkezinde dinî yapılar yön bulma noktası

Haritada camiler yalnızca ibadet yapıları olarak değil, mahalleleri ve güzergâhları tanımlayan temel kent işaretleri olarak kullanılmış.

Cetvelde şu camiler bulunuyor:

• Süleymaniye Camii,

• Burhaniye Camii,

• Osmaniye Camii,

• Kasım Efendi Camii,

• Yeni Camii,

• Mahmudiye Camii.

Haritada ayrıca Cuma Camii, İshak Paşa çevresi ve Hamidiye Camii gibi yapılar da yazıyla gösterilmiş. Bu durum eski İnegöl’de mahallelerin büyük ölçüde camiler ve çevresindeki sokak dokusu üzerinden tanımlandığını ortaya koyuyor.

7. Belediye hizmetleri hayvan gücüne dayanıyordu

Haritanın 2 numaralı maddesi “Tanzifat Ahırları”dır. Tanzifat, belediye temizlik hizmetleri anlamında kullanılıyordu. Ahırlar ise çöp toplama ve şehir temizliğinde kullanılan at, araba ve diğer hizmet hayvanlarının barındırıldığı yerlerdi.

Kadir Has Üniversitesi İstanbul Ansiklopedisi arşivinde de “Belediye Tanzifat Ahırları” ifadesi, belediyenin temizlik hizmetlerinde kullandığı ahırlar şeklinde açıklanmaktadır.

Bu ayrıntı, 1940’ların sonunda İnegöl’de belediye temizliğinin motorlu araçlardan çok at arabaları ve insan emeğiyle yürütüldüğünü gösteriyor.

8. Salgın hastalıklarla mücadele için özel bir merkez vardı

Haritadaki en dikkat çekici kurumlardan biri 1 numarayla gösterilen Tephirhanedir.

Tephirhane veya buğuevi:

• Mikroplu olduğu düşünülen eşyaların,

• Buhar veya yüksek sıcaklıkla,

• Dezenfekte edildiği belediye tesisiydi.

Turgut Can Mamaş’ın aktardığı bilgiye göre İnegöl’deki merkez, salgın hastalıkları önlemek amacıyla kullanılıyor; müzayedede satılacak bazı eşyalar burada temizlendikten sonra satışa çıkarılıyordu.

9. Sıtma mücadelesi şehir planında görünür durumda

Haritanın 8 numarasında “Sıtma Savaş Teşkilatı” bulunuyor. Bu kurumun haritada özel olarak işaretlenmesi, sıtmanın dönemin önemli halk sağlığı sorunlarından biri olduğunu gösteriyor.

Cumhuriyet döneminde sıtmanın yaygın görüldüğü bölgelerde özel sıtma savaş örgütleri kurulmuş; muayene, ilaç dağıtımı, bataklıkların kurutulması ve sivrisinekle mücadele çalışmaları yürütülmüştür.

Tephirhane, veterinerlik ve Sıtma Savaş Teşkilatının aynı haritada yer alması, bu krokisinin yalnızca yol göstermek için değil, belediye ve kamu hizmetlerini kayıt altına almak amacıyla hazırlanmış olabileceğini güçlendiriyor.

10. Ekonominin temeli tarım ve küçük ticaretti

Haritada ekonomik kurumlar arasında şunlar yer alıyor:

• Ziraat Bankası,

• Kredi Kooperatifi,

• Pancar Memurluğu,

• Veterinerlik,

• Ticaret Odası,

• PTT.

Bu kurumların birlikteliği, dönemin İnegöl ekonomisinde:

• Tarımsal kredi,

• Hayvancılık,

• Şeker pancarı üretimi,

• Küçük esnaf ve ticaret,

• Posta ve haberleşme

faaliyetlerinin önemli olduğunu gösteriyor.

Bugün İnegöl’le özdeşleşen büyük ölçekli mobilya sanayisinin henüz haritada belirgin bir bölgesi bulunmuyor.

11. CHP ve DP binaları çok partili dönemin izini taşıyor

Haritada hem CHP hem de DP binalarının ayrı ayrı gösterilmesi, çok partili siyasi hayatın ilçedeki fiziksel karşılığını ortaya koyuyor.

Bu durum, 1948-1949 tarihlendirmesiyle de uyumludur. Haritanın hazırlandığı sırada İnegöl Belediye Başkanı Ali Rıza Sakarya’ydı. İnegöl Belediyesi kayıtlarına göre Sakarya 1948-1950 arasında, Nuri Doğrul ise 1935-1942 ve 1950-1955 arasında görev yaptı. (İnegöl Belediyesi)

Haritadaki 1-24 numaralarının açıklaması

Görüntüden okunabilen orijinal cetvel şu şekildedir:

1. Tephirhane

2. Tanzifat Ahırları

3. CHP

4. DP

5. PTT

6. Ticaret Odası

7. Spor Kulüp

8. Sıtma Savaş Teşkilatı

9. Veterinerlik

10. Ziraat Bankası

11. Jandarma

12. Kredi Kooperatifi

13. Pancar Memurluğu

14. Süleymaniye Camii

15. Burhaniye Camii

16. Osmaniye Camii

17. İlkokul

18. Askerlik Şubesi

19. Kasım Efendi Camii

20. Yeni Camii

21. İlkokul

22. İlkokul

23. Mahmudiye Camii

24. Kavaklaraltı Parkı

Haritadan sonraki şehirleşme süreci

Araştırmalarda eski İnegöl’ün sonraki dönüşümü şu şekilde anlatılıyor:

1. 1950’de İnegöl merkez nüfusu 16 bin 696 kişiydi. 1945’te ise merkez nüfusu 15 bin 165 olarak kaydedilmişti.

2. 1950-1958 döneminde şehir daha çok güney ve batı yönlerinde büyüdü.

3. Kemalpaşa Mahallesi’nin gelişimi 1955 sonrasında hızlandı.

4. Cerrah yönünde konut yapılaşması arttı.

5. Ankara Yolu çevresinde ilk kereste ve mobilya imalathaneleri ortaya çıktı. Bu işletmeler, sonraki İnegöl mobilya sanayisinin öncüleri arasında değerlendiriliyor.

6. İnegöl Belediyesinin yayınladığı bir tanıklıkta, Nuri Doğrul Bulvarı’nın açılışı için yapılan hafriyat çalışmalarının 1958-1959 döneminde başladığı aktarılıyor. Bu bilgi, 1948 haritasında söz konusu aksın henüz tamamlanmamış olmasıyla uyumludur. (İnegöl Belediyesi)

7. İnegöl’ün ilk kapsamlı imar planı 1965’te Prof. Dr. Gündüz Özdeş tarafından hazırlandı, ancak planın bütün yönleriyle uygulanmadığı belirtiliyor.

8. 1974’te yeni Bursa-Ankara devlet yolunun açılması, şehir merkezindeki ulaşım baskısını azalttı ve sanayi tesislerinin merkezden dışarı taşınmasını hızlandırdı.

9. 1980’de hazırlanan ikinci imar planı, bugünkü İnegöl yerleşim düzeninin ana omurgasını oluşturdu.

Kesinleşen ve teyit bekleyen sonuçlar

Kesinleşenler

• Harita 1948-1949 dönemini gösteriyor.

• İnegöl Kent Müzesi arşivine dayanıyor.

• Ölçeği 1/8000.

• Şehir merkezi Cumatepe-Hükümet Meydanı çevresinde şekillenmiş.

• Dereler açık durumdaydı.

• Şehirde en az üç değirmen bulunduğu anlaşılıyor.

• Sanayi ve ticaret bölgeleri henüz merkez dışında oluşmamıştı.

• Belediye temizlik, dezenfeksiyon ve sıtma mücadele birimleri bulunuyordu.

• Kent, merkezden çevreye uzanan ana yollar üzerinde gelişiyordu.

Arşiv belgesiyle yeniden kontrol edilmesi gerekenler

• Kırmızı yıldızlarla gösterilen fotoğraf çekim noktaları,

• Kırmızı yazıyla verilen değirmen adları,

• “Sonradan açılan Ankara yolu” çizgisinin tam güzergâhı,

• Siyah renkteki 25-45 numaralarının açıklama listesi,

• “Kaptan Mehmet evi” ve “Yeşil Köprü Sokağı civarı” işaretlerinin kesin konumları.

En sağlıklı sonraki çalışma, bu paftanın 1953 tarihli hava fotoğrafı ve güncel İnegöl kent haritası üzerine jeoreferanslanmasıdır. Böylece eski dere yatakları, değirmenler, kaybolan yollar ve kırmızı yıldızlarla belirtilen fotoğraf noktaları metre ölçeğinde karşılaştırılabilir. ATB

İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!

Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!

Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!

Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!