Türkçe, yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlerle temas etmiş, zenginleşmiş ve değişim geçirmiş bir dil. Ancak özellikle son 50-100 yılda yaşanan toplumsal dönüşüm, şehirleşme, teknoloji ve medya etkisiyle bazı kelimeler günlük hayattan yavaş yavaş silindi. Bir dönem gazete manşetlerinde, mektuplarda, resmi yazışmalarda ve halk arasında sıkça kullanılan birçok sözcük, bugün yerini daha sade veya yabancı kökenli karşılıklara bıraktı.
Dil araştırmacıları, unutulan kelimelerin kaybolmasının sadece bir kelime meselesi olmadığını; kültürel hafızanın da zayıflaması anlamına geldiğini belirtiyor.
Neden Unutuluyor?
Uzmanlara göre kelimelerin kullanım dışı kalmasının başlıca nedenleri şunlar:
→ Dil sadeleşmesi ve öz Türkçe hareketi
→ Teknolojinin yeni kavramlar üretmesi
→ Osmanlıca kökenli sözcüklerin yerine modern karşılıkların tercih edilmesi
→ Gündelik yaşam biçiminin değişmesi
→ Sosyal medya dili ve kısaltmalar
Özellikle mektup kültürünün yerini mesajlaşmaya bırakması, resmi dilin sadeleşmesi ve genç kuşakların farklı bir dil kodu geliştirmesi, birçok kelimeyi tarihe gömdü.
Bir Zamanlar Çok Kullanılan Ama Bugün Neredeyse Unutulan Kelimeler
Aşağıda yer alan kelimeler, 20. yüzyılın ortalarına kadar günlük konuşmada, edebiyatta ve gazetelerde sıkça kullanılıyordu:
Günlük Hayatta Kullanılan Kelimeler:
→ Muvaffakiyet – Başarı
→ Teessüf – Üzüntü
→ Müteessir – Üzgün
→ İntikal – Geçiş / Vefat
→ Müşkül – Zor
→ Bilâkis – Aksine
→ Keza – Aynı şekilde
→ Mamafih – Bununla birlikte
→ Hülasa – Özetle
→ Mezkûr – Bahsi geçen
Resmi Yazışmalarda Sık Kullanılanlar:
→ İşbu – Bu
→ Keyfiyet – Durum
→ Münasip – Uygun
→ Mukteza – Gereken
→ Müracaat – Başvuru
→ Tensip – Uygun görme
→ Bilahare – Daha sonra
→ Müzekkere – Resmi yazı
Günlük Konuşmada Yer Alan Ama Kaybolanlar:
→ Mütebessim – Gülümseyen
→ Muvakkat – Geçici
→ Müstakil – Bağımsız
→ Mahzun – Hüzünlü
→ Latife – Şaka
→ Teferruat – Ayrıntı
→ Meşakkat – Zorluk
→ Havf – Korku
Genç Kuşak Bu Kelimeleri Tanımıyor
Yapılan dil araştırmalarında lise ve üniversite öğrencilerinin büyük bölümünün “mamafih”, “bilâkis”, “muvaffakiyet” gibi kelimelerin anlamını bilmediği görülüyor. Sosyal medya dili ise daha kısa, hızlı ve çoğu zaman İngilizce ağırlıklı kelimeler içeriyor.
Örneğin:
→ “Başarı” yerine artık kimse “muvaffakiyet” demiyor.
→ “Özetle” ifadesi “hülasa”nın yerini tamamen aldı.
→ “Aksine” sözcüğü “bilâkis”i neredeyse tamamen unutturdu.
Edebiyatta Yaşamaya Devam Ediyorlar
Her ne kadar günlük konuşmadan silinseler de bu kelimeler klasik Türk edebiyatında ve eski gazetelerde yaşamaya devam ediyor. Özellikle:
→ Ahmet Hamdi Tanpınar
→ Peyami Safa
→ Yakup Kadri Karaosmanoğlu
gibi yazarların eserlerinde bu kelimelere sıkça rastlanıyor.
Unutulan Kelimeler Geri Döner mi?
Dil bilimciler, bazı kelimelerin nostalji ve edebiyat aracılığıyla yeniden popülerleşebileceğini belirtiyor. Özellikle tarih dizileri ve dönem filmleri sayesinde “muvaffakiyet”, “latife”, “meşakkat” gibi kelimeler zaman zaman yeniden gündeme geliyor.
Ancak dijital çağın hızlı iletişim kültürü düşünüldüğünde, uzun ve ağır telaffuzlu kelimelerin yeniden günlük dile dönmesi zor görünüyor.
Kültürel Hafızanın Parçası
Uzmanlara göre unutulan her kelime, aslında bir dönemin yaşam biçimini de temsil ediyor. Bu nedenle dildeki değişimi takip etmek, sadece kelimeleri değil; toplumun dönüşümünü anlamak açısından da önemli.
Bugün “teessüf ederim” yerine “üzgünüm” diyoruz.
“Bilahare görüşürüz” yerine “sonra konuşuruz” yazıyoruz.
Dil değişiyor, ama geçmişten gelen kelimeler kültürel miras olarak yaşamaya devam ediyor.
Peki sizin aklınıza gelen bir kelime var mı? Bu da vardı dediğiniz kelimeyi bizlerle paylaşın!
