Bursa’nın İlk Tiyatro Oyunu Yazarı | Ferâizcizâde Mehmed Şâkir

1852 yılında Bursa’da dünyaya gelen Ferâizcizâde Mehmed Şâkir, Tanzimat döneminin önemli fakat gölgede kalmış isimlerinden biri olarak dikkat çekiyor.

Doğu ve Batı kültürünü bir arada özümseyen yazar, hem kaleme aldığı eserlerle hem de Bursa’daki kültürel faaliyetleriyle dönemin edebî ve tiyatral hayatına iz bıraktı.

Doğu ile Batı Arasında Bir Aydın

Aslen Buharalı bir aileden gelen Ferâizcizâde, sağlam bir Doğu kültürüyle yetişti. Küçük yaşta öğrendiği Fransızca sayesinde Batı edebiyatını ve tiyatrosunu yakından tanıma imkânı buldu.

Genç yaşlarda Maliye Hazîne-i Celîlesi ve Hudâvendigâr vilâyetinde çeşitli kalemlerde görev aldı; 1872’de Hudâvendigâr Vilâyeti Matbaası’nda muharrirlik, 1877’de ise müdürlük yaptı.

1892-1896 yılları arasında Bursa İdadisi'nde ( Bursa Erkek Lisesi) edebiyat ve ahlak derslerine girdi.

Memuriyet Hayatında Dalgalı Yıllar

Uzun süre yürüttüğü Mektûbî Kalemi mümeyyizliği görevinden 1899’da azledilen Ferâizcizâde, yaşadığı soruşturma sürecinin ardından farklı sancaklarda tahrirat ve âşâr ihale memurluklarında bulundu.

Lüleburgaz’daki görevi sırasında gösterdiği başarı takdir toplarken, 1911 yılında Niğde’ye tayini sırasında yaşanan gelişmelerin ardından görevinden ayrıldı ve kısa süre sonra 9 Eylül 1911'de Bursa’da kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti.

Bursa’da Yayıncılık ve Kültür Faaliyetleri

Resmî görevlerinin yanı sıra Bursa’da “Ferâizcizâde Matbaası”nı kuran Mehmed Şâkir, bu şehirde yayımlanan ilk dergi olan Nilüfer’i (1886-1891) ve ardından Gündoğdu (1894) mecmuasını çıkardı.

Nilüfer’de Doğu ile Batı arasında denge kuran yazılar kaleme alırken; Gündoğdu’da dilde tasfiyecilik anlayışına uygun incelemelere yer verdi.

Bursa'da okullar tatil mi? 13 Ocak Salı okullar tatil olacak mı?

İçeriği Görüntüle

Tiyatroya Katkıları ve Ahmed Vefik Paşa Etkisi

Ferâizcizâde, Bursa valiliği döneminde Ahmed Vefik Paşa'nın tiyatro çalışmalarına destek verdi; Fasulyeciyan Kumpanyası mensuplarına diksiyon ve edebiyat dersleri verdi. Bu yıllarda özellikle Molière etkisi belirginleşti ve eserlerinde yerli doku ile Batı tarzı komediyi harmanladı. 6 tiyatro oyunu vardır. Bursa'da ilk tiyatro oyunu yazarıdır.

Metin And, Ferâizcizâde’nin bu yönüyle Tanzimat tiyatrosunun komedi alanındaki en başarılı eserlerini verdiğini ifade eder.

Sade Dil, Yerli Konular

Ferâizcizâde, eserlerinde “sahne” yerine “ma‘raz”, “perde” yerine “fasıl” gibi terimler kullanarak özgün bir tiyatro dili oluşturdu.

Osmanlı toplumunu ve insanını eleştirel bir bakışla ele alan yazar, geleneksel komedi ile Batı komedisi arasında tutarlı bir denge kurmaya çalıştı.

Eserleriyle İz Bırakan Bir Yazar

İnatçı yahut Çöpçatan, Evhâmî, İ‘câb-ı Gurûr, Teehhül yahut İlk Gözağrısı, Kırk Yalan Köse ve Yalan Tükendi gibi oyunları; sade dili ve sahneye uygun yapısıyla dikkat çeker.

Ayrıca Persenk adlı çalışması, Türkçenin kökenine dair iddialarıyla ilerleyen yıllarda tartışılacak fikirlerin öncüllerinden biri olarak öne çıkar.

Gerek yaşadığı dönemde gerekse günümüzde geniş bir şöhrete ulaşamayan Ferâizcizâde Mehmed Şâkir, Bursa merkezli kültürel faaliyetleri, tiyatroya katkıları ve Tanzimat komedisine kazandırdığı eserlerle Türk edebiyatı tarihinde müstesna bir yer tutuyor.

Ferâizcizâde Mehmed Şâkir, Tanzimat dönemi Türk edebiyatının özellikle komedi türünde en üretken ve teknik açıdan yetkin isimlerinden biridir. Bursa merkezli bir edebiyat ve basın hayatı süren yazar, geleneksel Türk tiyatrosu ile Batı tiyatrosu arasında köprü kuran nadir şahsiyetlerdendir.

• Sahneleme Belirsizliği: Metinde belirtildiği üzere oyunlarının o dönem oynanıp oynanmadığına dair net kayıtlar azdır; ancak günümüzde Devlet Tiyatroları tarafından özellikle İnatçı ve Evhâmî adlı oyunları defalarca sahnelenmiş ve izleyici tarafından büyük ilgi görmüştür. Bu durum, eserlerinin zamansız bir mizah anlayışına sahip olduğunu kanıtlar.

• Fasulyeciyan Kumpanyası: Ferâizcizâde’nin Bursa’daki tiyatro grubuna ders vermesi, Türk tiyatro tarihinde "alaylı" oyuncuların "mektepli" bir disiplinle yetişmesine katkı sağlayan ilk sivil girişimlerden biri sayılır.

• Dilde Tasfiyecilik: Özellikle Gündoğdu mecmuasında savunduğu "öz Türkçe" merakı, onun milliyetçi dil akımlarının Bursa’daki en güçlü temsilcisi olduğunu göstermektedir.

Ferâizcizâde Mehmed Şâkir: Hayatı, Eserleri ve Sanat Anlayışı

1. Kökeni ve Eğitimi: 1852 yılında Bursa’da doğmuştur. Buharalı bir aileye mensuptur. Hem sağlam bir Doğu kültürü almış hem de kendi çabalarıyla öğrendiği Fransızca sayesinde Batı literatürüne hakim olmuştur.

2. Memuriyet Hayatı: Devletin farklı kademelerinde (Maliye, Tahrirat, Mektûbî kalemleri) görev yapmıştır. Özellikle Bursa İdadisi'nde öğretmenlik yapması, onun eğitimci yönünü de ortaya koyar. Memuriyet hayatı, evrak kaybı iddiaları ve sürgünler gibi çeşitli bürokratik sıkıntılarla geçmiştir.

3. Bursa Basınındaki Öncü Rolü: Bursa’da "Ferâizcizâde Matbaası" adıyla kendi matbaasını kurmuştur. Şehrin ilk dergisi olan Nilüfer ve ardından Gündoğdu mecmualarını çıkararak Bursa'nın kültürel kalkınmasına öncülük etmiştir.

4. Ahmed Vefik Paşa İle İlişkisi: En büyük şansı, Bursa Valisi Ahmed Vefik Paşa ile çalışma imkanı bulmasıdır. Paşa’nın tiyatro tutkusundan etkilenmiş, onun kurduğu tiyatroda diksiyon dersleri vermiş ve sahne çalışmalarına destek olmuştur.

5. Molière Etkisi ve Yerellik: Eserlerinde belirgin bir Molière etkisi görülür (Özellikle Evhâmî ve İnatçı oyunlarında). Ancak bu etkiyi kopyalamak yerine, karakterleri ve olayları Osmanlı-Türk toplum yapısına, geleneklerine ve mahalli diline mükemmel bir şekilde adapte etmiştir.

6. Tiyatro Tekniği ve Dili: Dönemindeki pek çok yazarın aksine, oyunları sahnelenmeye oldukça elverişli, dili sade ve kurgusu sağlamdır. Metin And gibi tiyatro tarihçileri onu "Tanzimat komedisinin en başarılı ismi" olarak nitelendirir.

7. Terminoloji Tercihi: Batı tarzı tiyatro yazsa da geleneksel yapıya sadık kalarak sahne yerine ma‘raz, perde yerine fasıl, meclis yerine bab terimlerini kullanmıştır.

8. Dil Bilimi ve "Persenk" Çalışması: Sadece bir edebiyatçı değil, aynı zamanda bir dil kuramcısıdır. Yazma halindeki Persenk adlı eseriyle Türkçenin kökeni üzerine kafa yormuş; Türkçenin tüm dillerin kaynağı olduğu fikrini savunmuştur. Bu yönüyle 1930'lardaki **"Güneş-Dil Teorisi"**nin erken dönem habercilerinden biri kabul edilir.

9. Töre Komedisi ve Eleştiri: Oyunlarında genellikle toplumsal aksaklıkları, miras yedi tipleri, sahtekârları ve çöpçatanları konu alarak bir "töre komedisi" örneği sunmuştur. Kırk Yalan Köse ve Yalan Tükendi eserleri riyakârlığı eleştiren en önemli eserleridir.

10. Vefatı: Niğde’ye tayin edildiği ancak sağlık sorunları nedeniyle gidemediği bir dönemde, 1911 yılında doğum yeri olan Bursa’da hayata gözlerini yummuştur.