Bursa’da çarşıya çıkanların yolu çoğu zaman bir hanın kapısından geçiyor. Kimi ziyaretçi ipek ürünlerine bakıyor, kimi avluda oturup çay içiyor. Bugün dükkânları ve dinlenme alanlarıyla tanınan bu yapıların geçmişinde ise şehrin nasıl büyüdüğünü anlatan bir ticaret ağı bulunuyor.
UNESCO’nun Bursa’ya ilişkin değerlendirmesi, Hanlar Bölgesi’nin ticari güzergâhının Osmanlı dönemindeki kervan yolu üzerinden şekillendiğini belirtiyor. Hanların, çarşıların ve bedestenin aynı bölgede toplanması, Bursa’nın başkentlik geçmişi ve ticaretteki yeriyle bağlantılı.
HER ODA BUGÜNKÜ GİBİ BİR DÜKKÂN DEĞİLDİ
Hanların geçmişteki kullanımını anlamak için Emir Han’a bakmak yeterli. Orhan Bey’in 14. yüzyılda yaptırdığı yapı, Orhan Gazi Külliyesi’ne gelir sağlamak amacıyla inşa edildi.
Kültür Portalı’ndaki bilgilere göre hanın alt katında 36, üst katında 38 bölüm bulunuyor. Alt kattaki penceresiz alanlar eşya depolamak için kullanılıyordu. Üst kattaki odalar ise pencereli ve ocaklıydı.
Bu ayrım, yapının yalnızca satış yapılan bir yer olarak tasarlanmadığını gösteriyor. Malların saklanması için ayrılan bölümler de ticaretin ihtiyaçları arasındaydı.
KOZA HAN’IN DOĞUSUNDA AHIRLAR VARDI
Koza Han’ın avlusundaki mescit ve çevresindeki dükkânlar kadar, doğusundaki bölüm de yapının eski işlevini anlatıyor. Ana hana bitişik, ayrı avlusu bulunan bu bölüm ahırlar için ayrılmıştı.
1490–1491 yıllarında II. Bayezid tarafından yaptırılan hanın kuruluş amacı da dikkat çekici: Bursa’daki ticaretten elde edilecek gelir, padişahın İstanbul’daki cami ve medresesini destekleyecekti. Böylece Bursa’da işleyen bir ticaret yapısı, başka bir şehirdeki vakıf hizmetlerine kaynak sağlıyordu.
İPEK HAN VE GEYVE HAN’IN GELİRİ NEREYE GİDİYORDU?
Benzer bir ilişki Bursa’nın kendi vakıf yapıları için de kurulmuştu. Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre İpek Han, Çelebi Mehmet tarafından Yeşil Külliyesi’ne gelir getirmesi amacıyla yaptırıldı. Geyve Han’ın yapılış amaçları arasında da Yeşil Cami’ye gelir sağlamak bulunuyordu.
Bu yüzden Bursa’daki hanların sayısını yalnızca tüccarların yer ihtiyacıyla açıklamak eksik kalıyor. Ticaret alanları, cami ve külliyelerin devamlılığına katkı sağlayan gelir kaynaklarıydı.
KÖYDE ÜRETİLEN MAL DA BU MERKEZE GELİYORDU
Hanlar Bölgesi’nin çevredeki köylerle de bağı vardı. Bursa’nın resmî turizm portalında Kapan Han, tarımsal ürünlerin satışına hizmet eden bir yapı olarak anlatılıyor. Cumalıkızık başta olmak üzere kırsal yerleşimlerde yaşayanlar, ihtiyaçlarından fazla ürünlerini şehirde burada satabiliyordu.
Dolayısıyla bölge, uzak yerlerden gelen tüccarlarla köylerden gelen üreticileri aynı ticaret merkezinde buluşturuyordu.
ALIŞVERİŞİN ADRESİ YÜZYILLARDIR AYNI
Hanlar Bölgesi, 2014’te UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alınan “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” miras alanının bir parçası. Korunan değer, binaların mimarisinin yanında hanlar, külliyeler ve köyler arasında kurulmuş ekonomik ilişkiyi de kapsıyor.
Koza Han’da ticari faaliyetlerin bugün de sürmesi, bu geçmişin günlük hayat içindeki karşılığı. Avluda verilen bir çay molasının çevresinde, Bursa’nın yüzyıllardır alışveriş yapılan odaları bulunuyor.
