Alım Satım Sözleşmesi Karşılıklı Rızayla Feshedilebilir mi? İslam Hukukuna Göre 5 Önemli Şart

İslam hukukunda alışveriş tamamlandıktan sonra tarafların sözleşmeye bağlı kalması esastır. Bununla birlikte alıcı ve satıcı, karşılıklı anlaşarak herhangi bir sebep göstermeden alışverişten vazgeçebilir.

Ayrıca belirli şartların oluşması hâlinde taraflardan biri de sözleşmeyi feshetme hakkına sahip olabilir. Peki, hangi durumlarda alışveriş bozulabilir ve bu konuda nelere dikkat edilmelidir?

Alışverişten Sonra Pişmanlık: Satış Sözleşmesi Karşılıklı Rızayla Nasıl İptal Edilir?

Alışveriş sonrasında yaşanan pişmanlıklar pek çok kişinin başına gelir. Peki, yapılmış bir alım satım akdi hiçbir gerekçe göstermeksizin iptal edilebilir mi? İslam hukukunda sözleşmeden dönme yolları ve fesih şartlarının detayları haberimizde.

İslam hukukuna göre alışveriş sözleşmeleri kural olarak kesinlik taşır ve tek taraflı bozulamaz. Ancak tarafların karşılıklı rızası, çeşitli muhayyerlik hakları ve yasal/fıkhi gerekçelerle akdin feshedilmesi mümkündür.

İslam Hukukunda Alışveriş Sözleşmesine Sadakat Esastır

İslam dini, ticari ilişkilerde dürüstlüğü, verilen sözlerin tutulmasını ve yapılan anlaşmalara bağlı kalınmasını emreder. Alıcı ile satıcı, karşılıklı iradeleriyle bir alım satım sözleşmesi yaptıklarında, bu sözleşmenin gereğini yerine getirmekle yükümlü hâle gelir.

Ancak İslam hukukunda, belirli şartların gerçekleşmesi durumunda alışverişin sona erdirilmesine de izin verilmiştir. Bu nedenle bir sözleşmenin feshedilmesi ile taraflardan birinin hiçbir haklı dayanak olmadan tek taraflı biçimde sözleşmeden dönmesi birbirinden ayrılmalıdır.

Alım satım sözleşmesi şu durumlarda sona erdirilebilir:

1. Taraflar Anlaşırsa Alışveriş Sebepsiz Yere Bozulabilir

• Alıcı ve satıcı, yaptıkları sözleşmeyi karşılıklı rızalarıyla sona erdirebilir.

• Sözleşmenin feshedilmesi için mutlaka bir kusur, zarar veya başka bir gerekçenin bulunması şart değildir.

• Tarafların anlaşarak alışverişi sona erdirmesi, fıkıh literatüründe ikale olarak adlandırılır.

• İkale, taraflardan birinin sözleşmeden dönme isteğinin diğer tarafça kabul edilmesiyle gerçekleşir.

• Hanefî hukukçularından Mergīnânî, el-Hidâye adlı eserinde bu konuya yer vermiştir (3/55).

• Hz. Peygamber'in (s.a.s.), alışverişini bozmaktan pişman olan bir Müslüman'ın talebini kabul eden kimsenin Allah tarafından affedilmesine vesile olacak bir davranışta bulunduğunu bildiren hadis rivayetleri vardır (Ebû Dâvûd, Büyûʽ, 54 [3460]; İbn Mâce, Ticârât, 26 [2199]).

• Klasik fıkıh açıklamalarında, ikalenin burada belirtilen biçimde uygulanabilmesi için malın sözleşme sırasındaki hâlinin korunmuş olması şartına da yer verilir.

2. Cayma Hakkı Bulunan Taraf Sözleşmeyi Feshedebilir

• Alıcı veya satıcı, belirli bir süre içinde sözleşmeyi sürdürme ya da sona erdirme hakkına sahip olabilir.

• Fıkıhta muhayyerlik adı verilen bu hak, sözleşmenin taraflarına belirli şartlar altında seçim imkânı tanır.

• Taraflar sözleşme sırasında bir cayma süresi kararlaştırmışsa ilgili hakkın kapsamı ve süresi dikkate alınır.

• Muhayyerlik hakkı bulunan kişi, hakkını geçerli olduğu süre içinde kullanarak sözleşmeyi feshedebilir.

• Bu hakkın hangi durumlarda doğduğu ve nasıl kullanılacağı, muhayyerliğin türüne ve ilgili fıkhî hükümlere göre değişebilir.

• Konuyla ilgili klasik kaynaklardan biri Mergīnânî'nin el-Hidâye adlı eseridir (3/29).

3. Satın Alınan Malda Kusur Varsa Alıcı Fesih İsteyebilir

• Satın alınan malda, ürünün değerini veya kullanım amacını etkileyen bir kusur bulunması hâlinde alıcıya belirli şartlarla fesih hakkı doğabilir.

• Özellikle sözleşme sırasında bilinmeyen ve malın değerini düşüren kusurlar bu kapsamda değerlendirilir.

• Alıcının maldaki kusuru önceden bilip bilmediği önemlidir.

• Kusurun niteliği, sözleşmenin şartları ve ilgili fıkhî hükümler birlikte değerlendirilir.

• Her küçük farklılık veya alıcının sonradan memnun kalmaması, tek başına kusur sebebiyle fesih hakkı doğurmaz.

• Bu konudaki hükümler Mergīnânî'nin el-Hidâye adlı eserinde de ele alınmaktadır (3/36 ve devamı).

4. Malı Görmeden Satın Alan Kişi Görme Muhayyerliğini Kullanabilir

• Bir kişi, satın aldığı malı sözleşme sırasında görmemişse bazı şartlarla görme muhayyerliğine sahip olabilir.

• Alıcı malı gördüğünde, ilgili fıkhî hükümlerin şartları oluşmuşsa alışverişi sürdürmeyi veya feshetmeyi tercih edebilir.

• Bu hak, özellikle malın fiziksel özelliklerinin önceden tam olarak bilinmediği durumlarla ilişkilidir.

• Görme muhayyerliğinin kapsamı, sözleşmenin nasıl kurulduğuna ve uygulanacak fıkıh mezhebinin hükümlerine göre değişebilir.

• Mergīnânî'nin el-Hidâye adlı eserinde görme muhayyerliği konusu 3/34'te ele alınmaktadır.

5. Aşırı Fiyat Farkı Bulunması Hâlinde Fesih Gündeme Gelebilir

• İslam hukukunda malın piyasa değerine göre olağan dışı derecede düşük veya yüksek bir bedelle alınıp satılması gabn-i fâhiş kavramıyla ifade edilir.

• Aşırı fiyat farkının tek başına mı yoksa aldatma gibi ek şartlarla birlikte mi fesih hakkı doğuracağı konusunda fıkıh âlimleri arasında farklı görüşler vardır.

• Bu sebeple her yüksek fiyatlı alışverişin otomatik olarak feshedilebileceği söylenemez.

• Malın gerçek piyasa değeri, satış koşulları ve varsa aldatıcı davranışlar dikkate alınmalıdır.

• Günümüzde gabn-i fâhişin tespitinde bilirkişi incelemeleri ve yetkili mercilerin piyasa şartlarına dayalı değerlendirmelerinden yararlanılması uygun olur.

• Konu, Mergīnânî'nin el-Hidâye adlı eserinde (3/145-146) ve Mecelle'nin 165. maddesinde ele alınan ölçülerle ilişkilidir.

Alışverişi Feshederken Nelere Dikkat Edilmeli?

Yukarıdaki hükümlerden hareketle şu hususlar önem taşır:

• Karşılıklı rıza: Alıcı ve satıcı, herhangi bir gerekçe göstermeden anlaşarak sözleşmeyi sona erdirebilir.

• Tek taraflı fesih: Taraflardan biri, yalnızca kararını değiştirdiği için her durumda sözleşmeyi tek taraflı feshedemez.

• Muhayyerlik hakkı: Geçerli bir seçim veya cayma hakkı varsa bu hakkın şartlarına ve süresine uyulmalıdır.

• Kusurlu mal: Sonradan fark edilen kusurun niteliği ve alıcının bu kusuru önceden bilip bilmediği değerlendirilmelidir.

• Görmeden satın alma: Görme muhayyerliği hakkının bulunup bulunmadığı sözleşmenin özelliklerine göre belirlenmelidir.

• Aşırı fiyat farkı: Gabn-i fâhiş iddiasında piyasa koşulları ve ilgili fıkhî ölçüler dikkate alınmalıdır.

• Bedelin iadesi: Sözleşme sona erdirildiğinde malın ve ödenen bedelin iadesi gibi sonuçlar, sözleşmenin niteliğine ve fesih sebebine göre düzenlenmelidir.

• Uyuşmazlıkların çözümü: Taraflar anlaşamıyorsa somut olayın hukuki ve fıkhî şartları uzmanlar ve gerektiğinde yetkili merciler tarafından değerlendirilmelidir.

Alışveriş Hangi Durumlarda Bozulabilir?

1. Akde Sadakat ve Kesinleşme İlkesi

• Sözünte Durma Sorumluluğu: İslam ticaret ahlakında Müslümanların verdikleri sözlere ve akitlerine sadakat göstermesi en temel sorumluluklar arasındadır.

• Sözleşmenin Bağlayıcılığı: Gerçekleştirilen bir alım-satım işlemi, sözleşmenin imzalanmasıyla birlikte hukukiyet ve kesinlik kazanır; normal şartlarda tek taraflı olarak bozulamaz.

2. Karşılıklı Rıza ile Akdin Feshi (İkale)

• Sebepsiz Fesih Hakkı: Taraflar, herhangi bir gerekçe göstermeksizin, tamamen kendi karşılıklı rızalarıyla kurdukları sözleşmeyi feshedebilirler (ikale).

• Peygamber Efendimizin Teşviki: Hz. Muhammed (s.a.s.), pişman olup alışverişini bozmak (iptal etmek) isteyen bir kişinin bu talebini anlayışla karşılayıp kabul eden kimselerin, Allah katında günahlarının affedileceğini ve kıyamet gününde sıkıntılarından kurtarılacağını müjdelemiştir.

• Önemli Şart: Karşılıklı rızayla akdin sonlandırılabilmesi için, satılan malın akit esnasındaki orijinal durumuyla (değişmemiş ve bozulmamış şekilde) duruyor olması gerekir.

3. Sözleşmeden Dönme İmkanı Veren Diğer Durumlar

Tarafların karşılıklı anlaşması dışında, alışverişin feshedilebileceği özel hukuki durumlar şunlardır:

• Muhayyerlik Hakkı (Seçimlik Hak): Alıcı veya satıcıdan birinin ya da her ikisinin sözleşmede belirlediği süre içinde akdi devam ettirme veya feshetme hakkı (muhayyerlik) bulunuyorsa, bu hak süresi içinde kullanılabilir.

• Gizli Ayıp (Kusur) Durumu: Satın alınan malda, piyasa değerinin düşmesine yol açacak önceden bilinmeyen bir kusur (ayıp) ortaya çıkarsa, alıcı bu kusur nedeniyle akdi feshedebilir.

• Görmeden Alma (Rü'yet Muhayyerliği): Bir malı daha önceden hiç görmeden satın alan kişi, malı bizzat gördüğü anda beğenmediği takdirde görme muhayyerliğini kullanarak sözleşmeyi iptal edebilir.

• Aşırı Fiyat Aldanması (Gabn-i Fâhiş): Malın piyasa rayicinin çok üzerinde bir fiyatla (aşırı aldanma ile) satılması durumunda, alıcı sözleşmenin feshini talep etme hakkına sahiptir. Günümüzde bu durum bilirkişi ve yetkili mercilerin piyasa tespitleriyle netleştirilir

En önemli ayrım şudur: Alıcı ile satıcı anlaşarak hiçbir gerekçe göstermeden alışverişi sona erdirebilir. Ancak taraflardan birinin tek başına sözleşmeden dönmesi için geçerli bir fesih hakkının bulunması gerekir. ATB

İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!

Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!

Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!

Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!