Elektrikli Balıklar Nasıl Elektrik Üretir? İnsana Zararları Var mı?

Doğada bazı balık türleri, vücutlarında bulunan özel elektrik organları sayesinde elektrik üretebiliyor.

Bu canlıların bazıları elektriği avlanmak ve kendilerini savunmak için güçlü şoklar halinde kullanırken, bazı türler çok daha düşük seviyedeki elektrik sinyallerinden çevrelerini algılamak ve iletişim kurmak için yararlanıyor.

Hangi balıklar elektrik üretir?

Elektrik üreten balık denildiğinde akla ilk olarak elektrikli yılan balığı geliyor. Ancak isminin aksine bu canlı gerçek bir yılan balığı değil, Güney Amerika'da yaşayan bıçak balıkları grubunun bir üyesi.

Bilinen elektrikli yılan balığı türlerinden Electrophorus voltai, yaklaşık 860 volta kadar elektrik boşalımı oluşturabiliyor. Bu özelliğiyle bilinen en güçlü biyolojik elektrik üreticileri arasında yer alıyor.

Elektrik üretme yeteneği yalnızca elektrikli yılan balıklarında bulunmuyor. Elektrikli vatozlar veya torpido vatozları, Afrika elektrikli yayın balıkları, çeşitli bıçak balıkları ve fil balıkları da elektrik üretme yeteneğine sahip.

Bazı elektrikli vatoz türlerinin yaklaşık 200 volta kadar elektrik şoku oluşturabildiği biliniyor.

Doğada elektrik üretebilen ve bunu biyolojik olarak kullanabilen pek çok balık türü bulunur. Bunlar güç seviyelerine göre "yüksek voltajlı" ve "düşük voltajlı" olmak üzere ikiye ayrılır:

• Elektrikli Yılan Balığı (Electrophorus electricus): Aslında gerçek bir yılan balığı değil, bıçak balığıgiller familyasındandır. Dünyanın en yüksek elektrik üreten canlılarından biridir (600 ila 860 volta kadar çıkabilir).

• Elektrikli Vatozlar / Torpido Vatozları (Torpedo marmorata vb.): Denizlerde yaşayan, vücudu disk şeklinde olan ve 220 volta kadar elektrik üretebilen güçlü türlerdir.

• Elektrikli Yayın Balığı (Malapterurus electricus): Afrika'daki tatlı sularda (özellikle Nil Nehri'nde) yaşar ve 350 volta kadar şok verebilir.

• Zayıf Elektrik Üreten Balıklar (Fildeşisiz Balıklar / Mormyridae ve Gymnotiformes üyeleri): Filburunlu balıklar gibi türler ise yüksek şok üretmezler, çevrelerini taramak için 1 voltun altında zayıf elektrik alanları yayarlar.

Elektrikli balıklar nasıl elektrik üretir?

Bu balıkların vücudunda elektrosit adı verilen özel hücrelerden oluşan elektrik organları bulunuyor. Elektrositlerin büyük bölümü değişime uğramış kas hücrelerinden oluşuyor.

Hücre zarlarında bulunan sodyum ve potasyum iyonlarının kontrollü hareketi, hücrenin iki tarafı arasında küçük bir elektriksel potansiyel meydana getiriyor.

Tek bir elektrositin meydana getirdiği elektrik oldukça düşük seviyede. Ancak binlerce elektrosit, adeta seri bağlanmış küçük piller gibi arka arkaya sıralanıyor.

Beyinden gelen sinir sinyali çok sayıda elektrositi aynı anda harekete geçirdiğinde hücrelerin oluşturduğu küçük voltajlar birleşiyor ve güçlü bir elektrik boşalımı ortaya çıkıyor.

Elektrikli balıklarda sistem temel olarak “beyinden gelen sinyal, elektrik organlarının uyarılması, elektrositlerde iyon hareketi ve binlerce hücrenin aynı anda boşalması” şeklinde çalışıyor.

• Dizilim ve Bağlantı: Bu hücreler, tıpkı seri bağlanmış pil grupları gibi üst üste ve yan yana dizilmiştir.

• İyon Pompası ve Boşalım: Normal zamanda hücre zarının içi negatif, dışı ise pozitif yüklüdür. Balık saldırı veya savunma anında sinir sistemi aracılığıyla bir uyarı gönderir; hücre zarları aniden açılır ve sodyum ile potasyum iyonlarının hücre içine hücum etmesini sağlar.

• Şok Dalgası: Milyonlarca elektrositin aynı anda milisaniyeler içinde anlık polarite (kutup) değiştirmesi, suda güçlü bir elektrik akımının ve voltajın açığa çıkmasına yol açar.

Balıklar neden elektrik üretir?

Elektrik üretimi bu balıklar için hayati birer araçtır ve temel olarak üç amaçla kullanılır:

Elektrik üretiminin amacı türlere göre değişiyor. Güçlü elektrik üreten balıklar bu özelliklerini özellikle avlanmak ve kendilerini savunmak amacıyla kullanıyor.

Elektrikli yılan balıkları, yüksek voltajlı elektrik darbeleriyle avlarının kaslarını istemsiz şekilde kasılmaya zorlayabiliyor. Böylece avlarını geçici olarak hareketsiz hale getirerek yakalayabiliyor.

• Avlanma (Avı Sersemletme): Elektrikli yılan balığı veya torpido vatozu gibi türler, avladıkları balıkları ya da küçük canlıları yüksek voltajla anında felç eder veya öldürürler.

• Savunma: Kendilerini yemek isteyen büyük balıklara veya düşmanlara karşı caydırıcı ve sarsıcı bir kalkan olarak kullanırlar.

• Yön Bulma ve Haberleşme (Elektroresepsiyon): Zayıf elektrik üreten balıklar, suyun çamurlu ve karanlık olduğu ortamlarda çevrelerindeki nesneleri, engelleri veya diğer canlıları yaydıkları elektrik alanının bozulmasından yola çıkarak bir radar gibi algılarlar. Ayrıca türdeşleriyle iletişim kurmak veya eş seçmek için de bu sinyalleri kullanırlar.

Elektriği yön bulmak için de kullanıyorlar

Bütün elektrikli balıklar yüksek voltaj üretmiyor. Bazı türlerin meydana getirdiği düşük voltajlı elektrik sinyalleri, çevreyi algılamalarını sağlayan bir sistem olarak görev yapıyor.

Balık, çevresinde zayıf bir elektrik alanı oluşturuyor. Yakınındaki bir taş, bitki, başka bir balık veya av bu elektrik alanında değişiklik meydana getirdiğinde, balık söz konusu değişimi derisindeki elektrik reseptörleri sayesinde algılayabiliyor.

Bu özellik özellikle bulanık ve karanlık sularda yaşayan balıklara önemli avantaj sağlıyor. Bazı elektrikli balıklar aynı türün diğer bireyleriyle iletişim kurmak için de elektrik darbalarından yararlanıyor.

Elektrikli balıklar insana zarar verebilir mi?

Evet, özellikle güçlü elektrikli yılan balıkları insanlara zarar verebilir. Tek bir elektrik şoku her durumda ölümcül olmasa da güçlü veya art arda gelen elektrik boşalımları kişinin kas kontrolünü kaybetmesine neden olabilir.

Elektrikli yılan balıklarından kaynaklanan insan ölümlerinin son derece nadir olduğu belirtilse de tekrarlayan güçlü şoklar solunum veya kalp üzerinde ciddi etkilere yol açabilir.

Özellikle su içerisinde meydana gelen bir elektrik şoku farklı bir tehlike oluşturuyor. Şok nedeniyle sersemleyen veya kas kontrolünü kaybeden bir kişinin boğulma riski ortaya çıkabiliyor.

• Elektrikli Yılan Balığı ve Torpido Vatozu: Büyük bir elektrikli yılan balığının ürettiği 600+ voltluk şok, bir insanı öldürmese bile şiddetli kas kasılmasına, geçici felce, şoka sokmaya ve suda olan birinin bilincini kaybedip boğulmasına yol açabilecek kadar tehlikelidir.

• Tekrar Eden Şoklar: Bu balıklar tek bir şokla yetinmezler; saniyeler içinde arka arkaya onlarca yüksek voltajlı darbe gönderebilirler.

• Zayıf Türler: Fildeşisiz balıklar gibi düşük voltajlı türler ise insanlara zarar vermez; hatta insan eliyle dokunulduğunda bile neredeyse hissedilmeyecek kadar zayıf bir karıncalanma yaratırlar.

Elektrik şokunda yalnızca voltaj önemli değil

Elektrikli bir balığın ne kadar tehlikeli olduğunu değerlendirirken yalnızca ürettiği voltaja bakmak yeterli değil. Elektrik akımının şiddeti, şokun süresi, kaç kez tekrarlandığı, temas biçimi ve elektrik akımının vücuttan geçtiği yol da etkili oluyor.

Bu nedenle elektrikli balıklara doğal ortamlarında dokunmaya veya onları yakalamaya çalışmak güvenli kabul edilmiyor.

Elektrikli balıkların özellikleri nelerdir?

Elektrikli balıkların en dikkat çekici özelliklerinden biri, canlı dokularını adeta biyolojik bir elektrik sistemine dönüştürebilmeleri.

Bazı türler yalnızca çok düşük seviyede elektrik üretirken, bazı türlerde elektrik boşalımı yüzlerce volta ulaşabiliyor.

Elektrikli yılan balıklarında elektrik organları vücudun oldukça büyük bir bölümünü kaplıyor. Bu canlılar düşük voltajlı elektrik darbalarıyla çevrelerini algılarken, gerektiğinde yüksek voltajlı darbalarla avlanabiliyor veya kendilerini savunabiliyor.

• Kötü Görüş / Bulanık Suya Uyum: Çoğu elektrikli balık çamurlu, bulanık veya gece görüşünün zayıf olduğu sularda yaşar. Gözleri genellikle küçüktür çünkü dünyaya "gözleriyle değil, elektrik alanlarıyla" bakarlar.

• Yavaş ve Hantal Yapı: Elektrikli yılan balığı veya bazı yayın balıkları çok hızlı yüzücüler değildir; avlarını kovalamak yerine elektrik enerjisiyle etkisiz hale getirmeyi tercih ettikleri için kas yapıları buna göre evrimleşmiştir.

• Kendi Kendini Çarpmama Mekanizmaları: Ürettikleri yüksek akımın kendi kalplerini veya sinir sistemlerini durdurmaması için vücutları özel yağ tabakalarıyla yalıtılmıştır ve hayati organları akım yolunun dışında konumlanmıştır.

• Soğukkanlı ve Tatlı/Tuzlu Su Sakinleri: Türüne göre hem Amazon ve Nil gibi tropikal tatlı sularda hem de okyanusların dip kesimlerinde yaşayabilirler.

Elektrikli yılan balıkları hava da soluyabiliyor

Elektrikli yılan balıklarının dikkat çekici bir başka özelliği de hava soluyabilmeleri. Bu canlılar düzenli olarak su yüzeyine çıkarak hava alıyor.

Amazon ve Orinoco havzalarının bulanık tatlı sularında yaşayan elektrikli yılan balıkları için elektriksel algılama sistemi, görüş mesafesinin düşük olduğu ortamlarda önemli bir avantaj sağlıyor.

860 volta ulaşabilen doğal elektrik sistemi

Elektrikli balıklar içerisinde en dikkat çekici örneklerden biri Electrophorus voltai. Bu türün yaklaşık 860 volta ulaşabilen elektrik boşalımı oluşturabilmesi, onu doğadaki en güçlü biyolojik elektrik üreticilerinden biri haline getiriyor.

Elektrikli balıkların sahip olduğu bu sistem; avlanma, savunma, yön bulma ve iletişim gibi farklı ihtiyaçları karşılayan sıra dışı bir biyolojik mekanizma olarak dikkat çekiyor. ATB

İnanç haberleri için TIKLAYINIZ!

Astroloji ve Rüya haberleri için TIKLAYINIZ!

Kadın Aile haberleri için TIKLAYINIZ!

Kültür Sanat haberleri için TIKLAYINIZ!