Bir üretim hattında, şantiyede ya da depoda günün en sık tekrarlanan hareketi ellerle yapılır: kaldırmak, kesmek, taşımak, monte etmek, sıkmak, açmak. Bu yoğun kullanım, elleri iş kazalarının sık etkilenen bölgelerinden biri hâline getiriyor. Kesikler, ezilmeler, delinmeler ve kimyasal maruziyetler farklı kontrol yöntemleri gerektirir. Eldiven önemli bir bariyer olabilir; ancak makine muhafazası, güvenli çalışma yöntemi ve enerjinin kesilmesi gibi önlemlerin yerini tutmaz. Üstelik dönen parçalara yakın bazı işlerde eldiven takmak dolanma riskini artırabileceğinden seçim mutlaka görev bazlı yapılmalıdır.

Ellerin Bu Kadar Sık Yaralanmasının Arkasındaki Gerçek

Elin sık yaralanmasının basit bir açıklaması var: hemen her işte, her görevde kullanılan tek uzuv olması. Bir çalışan günde onlarca kez keskin kenarlı bir malzemeye, dönen bir mile, ağır bir yüke ya da kimyasal bir maddeye elleriyle temas eder. Bu temas noktalarının çeşitliliği, yaralanma türlerini de çeşitlendirir:

• Kesilme: Sac, cam, bıçak veya metal talaşı gibi keskin yüzeylerle temasta.

• Ezilme: Makine parçaları arasında, düşen yüklerin altında ya da kapı/kapak mekanizmalarında.

• Delinme ve batma: Çivi, tel, kıymık veya iğne ucu gibi sivri nesnelerle.

• Kimyasal maruziyet: Çözücü, asit, yağ ya da temizlik kimyasallarının cilt ile doğrudan teması.

• Isı ve alevle temas: Kaynak sırasında sıçrayan kıvılcım veya sıcak yüzeyler.

Bu risk profili sektöre göre değişir; fabrika ve sanayi üretiminde ezilme ve kesilme öne çıkarken, kimya sektöründe kimyasal maruziyet, kaynak ve ağır sanayide ise ısı riski ağırlık kazanır. İnşaat, lojistik ve depoculukta ise bu risklerin birçoğu aynı gün içinde iç içe geçebilir. İşin rutine dönmesi, çoğu zaman elin korunmasını da rutine — yani ihmale — dönüştürür; oysa tam da bu tekrarlayan hareketler sırasında dikkatin dağıldığı an, kazaya dönüşebilir.

Doğru Koruma İçin Norm Okumak Şart: EN 388, EN 374, EN 407

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene açık bir yükümlülük yüklüyor: yapılan risk değerlendirmesi sonucunda ortaya çıkan tehlikelere karşı, çalışana uygun kişisel koruyucu donanımı (KKD) ücretsiz sağlamak. Piyasaya arz edilen eldivenin Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kapsamında CE işareti, Türkçe talimatı ve uygunluk belgeleri bulunmalıdır. EN 388, EN ISO 374 veya EN 407 gibi standart işaretleri ise eldivenin hangi teknik risklere karşı değerlendirildiğini gösterir; tek başına CE işaretinin yerine geçmez.

ÇSGB'nin koruyucu eldiven açıklamalarında olduğu gibi, bu üç norm farklı risk gruplarına karşılık gelir:

• EN 388, mekanik risklere karşı direnci ölçer: aşınma, kesilme, yırtılma ve delinme dayanımı test edilerek sınıflandırılır. Sac, metal, cam veya keskin parçalarla çalışılan işlerde aranması gereken norm budur.

• EN ISO 374 serisi, kimyasal ve mikroorganizma risklerini ayrı bölümlerde ele alır. Kimyasal seçiminde permeasyon, penetrasyon ve malzemenin bozulma sonuçları birlikte okunmalı; üreticinin kimyasal uyumluluk tablosu kontrol edilmelidir.

• EN 407, ısı ve alevle ilgili riskleri kapsar: temas ısısı, konvektif ısı, radyant ısı ve sıçrayan erimiş metale karşı dayanımı ölçer. Kaynak ve ağır sanayi gibi yüksek ısı riski taşıyan işler için gereklidir.

Tek bir eldiven modeli bu risklerin tamamına karşı aynı seviyede koruma sağlamaz; doğru seçim görev bazlı risk değerlendirmesiyle başlar, ardından performans işaretleri yapılan işe uygun bir iş eldiveni seçilir. Dönen mil, torna veya matkap gibi ekipmanlarda ise eldiven kullanımının dolanma tehlikesi ayrıca değerlendirilmelidir.

Eldivenin bedeni ve kavrama yüzeyi de koruma kadar önemlidir. Büyük eldiven dönen parçaya veya çıkıntıya takılabilir; çok dar eldiven el hareketini kısıtlayıp erken yırtılabilir. Yağlı parça taşıyan işte kuru ortam için tasarlanmış avuç kaplaması kayma riskini artırabilir. Kimyasal eldivende ise aynı malzeme farklı kalınlıklarda farklı geçirgenlik süresi gösterebilir; bu nedenle yalnızca "nitril" ya da "lateks" adına bakmak yeterli değildir.

Önlenebilir Bir Risk: Küçük Adım, Büyük Fark

El ve parmak yaralanmaları, geçici iş göremezlikten kalıcı fonksiyon kaybına kadar uzanan ciddi sonuçlar doğurabiliyor. Riski azaltmak için makine muhafazası ve güvenli yöntemi öncelemek, görev bazlı risk değerlendirmesini güncel tutmak, uygun performans sınıfındaki eldiveni doğru görevle eşleştirmek ve hasarlı eldiveni gecikmeden değiştirmek gerekir. İşveren sistemi kurmak, uygun KKD'yi ücretsiz sağlamak ve kullanımı denetlemekle; çalışan ise verilen eğitim ve talimat doğrultusunda donanımı doğru kullanıp korumakla yükümlüdür.

Yazar: Çağlar Esatoğlu, Entegre Safety İSG Uzmanı