Hamdi Döndüren

İslam'a göre alım satımda kâr haddi-3

25 Ekim 2019 / Cuma 17:17:42 | YAZARLAR | Hamdi Döndüren

Peygamberimiz Hakîm b.Hızam'ı, kurbanlık bir hayvan almak üzere, eline bir dinar para vererek çarşıya gönderir. Adı geçen sahabî, bu para ile iki koyun satın almış ve henüz pazar yerinden ayrılmadan fiyatların yükselmesi yüzünden, bir tanesini bir dinara satmıştır. İki koyunun irilik bakımdan birbirine yakın olduğu düşünülürse, yaklaşık yarım dinara satın alınan bir mal % 100 kâr eklenerek bir dinara satılmış olmaktadır. Elinde bir dinar para ve yedeğinde bir koyunla dönen Hakîm'e Allah elçisi hayır duada bulunmuş ve para ile koyunu kabul etmiştir. (12)

Bu uygulamada, kendiliğinden oluşan günlük piyasa fiyatına itibar edilmiştir. Ancak bu kadar yüksek kâr oranı süreklilik arz etmez. Çoğunlukla % 20-30 arasında kâr hadleri yaygındır. Toptan satışlarda, sürümden kazanma söz konusu olduğu için kâr mikdarı daha düşük olur.

Osmanlı İmparatorluğu'nda, devletin fiyat belirlediği çeşitli maddelerin XVI. ve XVII. yüzyıllarda kâr ortalaması % 13 dolaylarındadır. Perakende satışlarda kârın bu kadar düşük tutulması, ekonomik yapının sağlam olduğunu gösterir (13).

B) KÂR MİKTARININ EMSAL FİYATLARA GÖRE BELİRLENMESİ:Bir malın değerini tespit etmek için, kendi cinslerinin günlük rayiç fiyatına başvurulur. Böylece, o malın emsaline göre fiyatı ortaya çıkmış olur. Emsal fiyatın dayanağı piyasa fiyatıdır. İslam'da, mal yerine yapılacak nakit para ödemeleri, emsal fiyata göre belirlenir. Şirket akdinde ortakların hakları, zekatın başka cinsle ödenmesi hallerinde mal kıymetleri rayiç bedelle hesaplanır. Peygamber, Muaz b. Cebel (ö.18/639)'i Yemen'e vali olarak gönderirken, oranın zenginlerinden zekatı alıp, fakirlere vermesini bildirmiştir. Muaz, hububat yerine giyim eşyası almıştır. Ne miktar giyim eşyası alınacağı ancak hububatın piyasa fiyatları yardımıyla hesaplanabilir.

Malikîlerin meşhur hukukçularından el-Bacî (0.474/081), çoğunluğun fiyatlarını, piyasa fiyatı olarak kabul etmiştir. O, el-Muvatta' Şerhi'nde şöyle der:

"Bir kişi veya az sayıda bir grup, büyük çoğunluğa muhalefet ederek fiyatları düşürmüşlerse, onlara, ya kahir çoğunluğun sattığı fiyattan satış yapmaları, aksi halde alış-verişi terketmeleri emredilir. Ancak, bir kişi veya az sayıda kişiler fiyatları yükseltse çoğunluğa,, bu zamlı fiyattan satış yapmaları veya alış-verişi terketmeleri emredilmez (14).

Peygamber'in fiyatlara müdahele etmemesi (15). Ömer b. el-Hattab'ın, Hatıb b. Ebî Beltea'dan üzüm fiyatlarını yükseltmesini istediği halde sonradan, evine giderek, "Sana söylediklerim ne emirdir, ne de hüküm, sadece halkın iyiliğini istediğim için söylediğim sözlerdir. Nerede ve nasıl istersen satabilirsin" (16), demesi, İslam'da serbest piyasanın ölçü alındığını göstermektedir. İslam ahlak ve fazîletinin yaşanması, aşırı kâr ve mal hırsını önler, satıcı ve alıcı, üretici ve tüketici arasındaki menfaat dengesinin kurulmasına yardımcı olur.

Dipnotlar : (1) Bakâra Süresi, 275   (2) Nisa, 29.   (3)Mutaffîfin 1, 2, 3.    (4) A.b. Hanbel, Müsned, s.466; c. IV s. 141;el-Heysemî; Mecmau'z-Zevaid, 2. Baskı Beyrut 1967, c.lll, s.60,61   (5) İbnu Mace, Ticarat, 13; A.b. Hanbel, c.lll, s.526.   (6) Ebü Davud, Büyû,1.   (7) el-Kâsâni, Bedayiu's-Sanayi', c.V, s.220    (8) es-Serahsî, el-Mebsût, ?c.KIII, s.78   (9) el- Kâsâni, a.g.e, c.V,s.220   (10) ibn Hazm, el-Muhalla, Mısır 1389, c.IX,s.454 vd.   (11) Geniş bilgi için bkz. Dr. Hamdi Döndüren, İslam Hukukuna Göre Alım-Satımda Kâr Hadleri, İnce Matba acılık Tesis., Balıkesir 1984.   (12) Ebü Davud, Büyû', 27; İbn Mâce, Sadakât, 7; el- Kâsâni, a.g.e, c.V.s.140.   (13) H. Döndüren, a.g.e, s.188, 189   (14) el-Bâci, el-Müntekâ, Beyrut, 1332, e.V, s.17  (15) Ebû Dvud, Büyû', 49; Tirmizî, Büyû', 73.  (16) İbn Kudâme, el-Muğni, Mısır 1367, e.VI,s.240

Prof. Dr. Hamdi Döndüren

ALTINOLUK 1986 - Nisan, Sayı: 002, Sayfa: 032

Tüm Yorumları Göster (0)